Nga Rafael Floqi
“Unë kam një zë dhe do ta përdor atë në emër të Shqipërisë.” Woodrow Wilson
Një mik i madh i Shqipërisë që nuk e pa kurrë vendin tonë
Në historinë e kombit shqiptar ka pak personalitete të huaja që gëzojnë respekt aq të madh sa Presidenti amerikan Woodrow Wilson. Për shumë shqiptarë, emri i tij lidhet me një nga momentet më kritike të ekzistencës së shtetit shqiptar. Në vitet që pasuan Luftën e Parë Botërore, kur fuqitë fituese po vizatonin kufijtë e rinj të Evropës, Shqipëria ishte në prag të zhdukjes si shtet i pavarur. Ajo ishte e dobët, e përçarë, e pushtuar nga ushtri të huaja dhe pa përfaqësim të fortë diplomatik. Në sallat e Konferencës së Paqes në Paris diskutoheshin plane konkrete për ndarjen e territorit shqiptar mes fqinjëve.
Në atë moment vendimtar, një burrë shteti në anën tjetër të Atlantikut vendosi të kundërshtonte hapur diplomacinë tradicionale të fuqive të mëdha. Ai ishte Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Thomas Woodrow Wilson. Për shqiptarët, emri i tij nuk lidhet thjesht me politikën amerikane apo me historinë e Luftës së Parë Botërore. Ai lidhet me vetë mbijetesën e Shqipërisë.
Historiani shqiptar Kristo Frashëri ka shkruar:
“Në historinë e shtetit shqiptar, asnjë figurë e huaj nuk ka luajtur një rol më vendimtar se Presidenti Wilson në mbrojtjen e pavarësisë së Shqipërisë pas Luftës së Parë Botërore.”
Pikërisht për këtë arsye, edhe sot, më shumë se një shekull më vonë, emri i tij vazhdon të përmendet me nderim në çdo histori të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane.
Një fëmijë i Jugut Amerikan që ëndërronte një botë më të drejtë
Thomas Woodrow Wilson lindi më 28 dhjetor 1856 në Staunton të Virxhinias, në një Amerikë të trazuar nga tensionet që do të shpërthenin së shpejti në Luftën Civile. Babai i tij ishte pastor presbiterian, ndërsa nëna vinte nga një familje me tradita të forta morale dhe fetare. Familja e tij i kushtonte rëndësi të madhe edukimit, disiplinës dhe ndjenjës së përgjegjësisë ndaj komunitetit.
Fëmijëria e Wilsonit nuk ishte pa vështirësi. Ai kishte probleme serioze me leximin dhe shkrimin. Shumë studiues modernë besojnë se ai vuante nga një formë e disleksisë, një pengesë që mund ta kishte kufizuar për gjithë jetën. Por këmbëngulja e jashtëzakonshme e ndihmoi të kapërcente çdo vështirësi. Ai mësoi të lexonte me ngadalë, të studionte me kujdes dhe të zhvillonte një disiplinë intelektuale që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.
Ironikisht, fëmija që kishte vështirësi në lexim do të bëhej më vonë një nga profesorët më të shquar universitarë të Amerikës dhe një nga oratorët më të njohur të epokës së tij.
Historiani Arthur S. Link shkruante:
“Wilson e ndërtoi veten përmes punës. Ai nuk ishte një gjeni natyral, por një njeri që fitoi çdo sukses me përpjekje të vazhdueshme.”
Profesori që u ngjit në majat e politikës
Ndryshe nga shumica e presidentëve amerikanë, Wilson nuk vinte nga ushtria, biznesi apo diplomacia. Ai ishte profesor universiteti. Pas studimeve në Princeton dhe doktoraturës në Universitetin Johns Hopkins, ai u bë një nga studiuesit më të respektuar të shkencave politike në Amerikë.
Karriera e tij akademike kulmoi kur u zgjodh president i Universitetit Princeton në vitin 1902. Ai reformoi programet mësimore, modernizoi universitetin dhe fitoi reputacion si një administrator i vendosur dhe vizionar.
Historiani John Milton Cooper Jr. e përshkruan atë si:
“Presidentin më intelektual që ka pasur ndonjëherë Shtetet e Bashkuara.”
Pikërisht kjo formim akademik do të ndikonte thellësisht në mënyrën se si ai e shihte politikën. Për Wilsonin, politika nuk ishte vetëm luftë për pushtet; ajo ishte një instrument për të krijuar drejtësi dhe për të përmirësuar jetën e njerëzve.
Nga guvernator në President të SHBA-së
Në vitin 1910 Wilson kandidoi për Guvernator të New Jersey-t. Ai fitoi dhe shpejt u bë i njohur për luftën kundër korrupsionit dhe interesave të fuqishme ekonomike. Vetëm dy vjet më vonë fitoi presidencën e Shteteve të Bashkuara.
Kur hyri në Shtëpinë e Bardhë në vitin 1913, Amerika po ndryshonte me ritme të shpejta. Wilson ndërmori reforma të mëdha ekonomike, krijoi Sistemin Federal të Rezervës dhe modernizoi shumë aspekte të qeverisjes amerikane.
Por fati kishte rezervuar për të një rol shumë më të madh.
Lufta që ndryshoi botën
Kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore në vitin 1914, Wilson shpalli neutralitetin e SHBA-së. Ai shpresonte se Amerika mund të shërbente si ndërmjetëse paqeje. Për gati tre vjet ai u përpoq ta mbante vendin jashtë konfliktit.
Megjithatë, sulmet gjermane ndaj anijeve civile dhe zhvillimet ushtarake e detyruan të ndryshonte qëndrim.
Në prill 1917 ai iu drejtua Kongresit me një fjalim historik ku kërkoi hyrjen në luftë.
“Bota duhet të bëhet e sigurt për demokracinë.”
Kjo fjali do të bëhej një nga deklaratat më të njohura politike të shekullit XX.
Wilson nuk e shihte luftën thjesht si një përplasje ushtarake. Ai besonte se pas saj duhej të lindte një botë më e drejtë.
Katërmbëdhjetë Pikat dhe lindja e një ideali
Më 8 janar 1918, Wilson paraqiti para Kongresit programin e tij historik të njohur si Katërmbëdhjetë Pikat. Ky dokument ndryshoi mënyrën se si bota mendonte për marrëdhëniet ndërkombëtare.
Ai kërkonte diplomaci të hapur, liri lundrimi, ulje të armatimeve dhe krijimin e një organizate ndërkombëtare që do të garantonte paqen.
Por ideja më revolucionare ishte parimi i vetëvendosjes së kombeve.
Wilson argumentonte se popujt nuk duhej të trajtoheshin si prona që mund të shkëmbeheshin në tavolinat diplomatike. Ata kishin të drejtën të vendosnin vetë për fatin e tyre.
Historiani David Kennedy shkruan: “Asnjë koncept i Wilsonit nuk pati ndikim më të madh në shekullin XX sesa ideja e vetëvendosjes.”
Pikërisht kjo ide do të bëhej shpëtimtare për Shqipërinë.
Shqipëria në prag të zhdukjes
Në fund të Luftës së Parë Botërore, Shqipëria ndodhej në gjendjen më të vështirë që nga shpallja e pavarësisë në vitin 1912. Ushtri të huaja kontrollonin pjesë të territorit shqiptar. Italia kërkonte Vlorën dhe protektorat mbi vendin. Greqia pretendonte Jugun. Serbia kërkonte territore në Veri. Në Konferencën e Paqes në Paris po diskutoheshin plane për ndarjen përfundimtare të Shqipërisë. Nëse këto plane do të realizoheshin, Shqipëria do të pushonte së ekzistuari.
Fan Noli shkruante më vonë:“Në Paris nuk diskutohej vetëm kufiri i Shqipërisë. Diskutohej vetë jeta ose vdekja e saj si komb.”
Momenti kur Wilson ndryshoi historinë shqiptare
Kur iu paraqitën planet për ndarjen e Shqipërisë, Wilson reagoi menjëherë. Ai refuzoi marrëveshjet sekrete të Londrës dhe kundërshtoi çdo projekt që cenonte integritetin territorial të Shqipërisë.
Ai deklaroi se populli shqiptar kishte të drejtën të vendoste vetë për fatin e tij.
Qëndrimi i tij bllokoi përpjekjet për ta copëtuar vendin. Historiani Bernd Fischer shkruan: “Pa Wilsonin, Shqipëria mund të ishte zhdukur nga harta politike e Evropës.”
Kjo nuk ishte një deklaratë simbolike. Ishte një realitet historik.
Në vitin 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve dhe filloi të konsolidohej si shtet i pavarur.
Mirënjohja shqiptare
Lajmi i ndërhyrjes së Wilsonit u përhap me shpejtësi në Shqipëri. Në qytete të ndryshme u organizuan manifestime falënderimi. Në shumë familje shqiptare emri i Wilsonit filloi të shqiptohej me të njëjtin respekt si emrat e heronjve kombëtarë.
Fan Noli e quajti:“Kampioni më i madh i të drejtave të kombeve të vegjël.”
Në Korçë, Shkodër, Vlorë dhe qytete të tjera, rrugë dhe institucione morën emrin e tij.
Edhe sot monumentet dhe bustet e Wilsonit në trojet shqiptare janë dëshmi e një mirënjohjeje që ka mbijetuar për më shumë se një shekull.
Rënia e një idealisti
Pas luftës, Wilson u përfshi në betejën politike për krijimin e Lidhjes së Kombeve. Ai udhëtoi pa pushim nëpër Amerikë për të bindur qytetarët dhe Kongresin.
Lodhja e madhe ndikoi rëndë në shëndetin e tij. Në vitin 1919 ai pësoi një goditje të rëndë në tru dhe mbeti pjesërisht i paralizuar.
Megjithatë, ai nuk hoqi dorë nga idealet e tij.
Historiani John Milton Cooper shkruan:
“Wilson mund të ketë humbur betejën politike në Uashington, por fitoi betejën e historisë.”
Një anekdotë që tregon karakterin e tij
Një ditë, gjatë Konferencës së Paqes në Paris, një diplomat europian i tha Wilsonit se idealet e tij për vetëvendosjen ishin tepër romantike dhe se bota drejtohej nga interesat e fuqive të mëdha.
Wilson e dëgjoi me qetësi dhe iu përgjigj:
“Ndoshta. Por çdo përparim i madh në histori ka filluar si një ide që dikujt tjetër i është dukur e pamundur.”
Ky ishte Woodrow Wilson. Një idealist në një botë cinike. Një profesor mes diplomatëve profesionistë. Një njeri që besonte se drejtësia kishte vend edhe në politikën ndërkombëtare.
Për shqiptarët, ai mbetet më shumë se një president amerikan. Ai mbetet burri i shtetit që, në një moment kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej, vendosi të mbrojë të drejtën e saj për të jetuar e lirë mes kombeve të botës. /GDielli
