Nga Dashnim HEBIBI, Cyrih
Ka ardhur koha të flasim pa nostalgji dhe pa iluzione për një realitet që po bëhet gjithnjë e më i dukshëm: gjenerata e tretë e shqiptarëve në mërgim nuk e përjeton lidhjen me atdheun njësoj si gjeneratat e para. Kjo nuk do të thotë se të rinjtë shqiptarë në Zvicër, Gjermani, Austri, Itali, Francë, Britani të Madhe apo Shtetet e Bashkuara po e humbin domosdoshmërisht identitetin e tyre. Shumë prej tyre flasin shqip, janë krenarë për origjinën, ruajnë traditat familjare dhe e ndiejnë veten pjesë të komunitetit shqiptar. Por ata janë edhe qytetarë të vendeve ku kanë lindur e janë rritur. Atje kanë shkuar në shkollë, kanë krijuar shoqërinë, kanë ndërtuar karrierën dhe e kanë përfytyruar të ardhmen. Prandaj, nuk mund t’u kërkojmë ta duan atdheun vetëm sepse e kanë dashur prindërit dhe gjyshërit e tyre. Duhet t’u krijojmë arsye që ta zgjedhin vetë atë lidhje.
Nga trashëgimia te zgjedhja
Gjenerata e parë e mërgimtarëve e ka përjetuar drejtpërdrejt vendin e origjinës. Ajo ka marrë me vete kujtimet, gjuhën, zakonet, plagët dhe shpresat. Gjenerata e dytë është rritur mes dy botëve. Për shumë prej saj, vizitat në Kosovë, Shqipëri apo në vendlindjen e prindërve kanë qenë pjesë e natyrshme e jetës familjare. Gjenerata e tretë është ndryshe. Për të, vendi i origjinës së gjyshërve mund të jetë pjesë e rëndësishme e identitetit, por jo domosdoshmërisht vendi ku ajo e sheh të ardhmen. Dhe kjo duhet kuptuar. Një i ri i lindur në Cyrih mund ta ndiejë Zvicrën si shtëpinë e tij dhe njëkohësisht të jetë krenar që është shqiptar. Një i ri në Berlin apo Londër mund të jetë plotësisht i integruar në shoqërinë ku jeton, pa hequr dorë nga gjuha, kultura dhe rrënjët familjare.
Identiteti nuk është gjithmonë një zgjedhje mes dy vendeve. Mund të jetë një urë mes tyre.
Problemi fillon kur kjo urë nuk ushqehet më me përvoja pozitive.
A po ua bëjmë atdheun tërheqës?
Le ta marrim shembullin e një familjeje nga diaspora që udhëton gjatë verës drejt Kosovës. Ajo mund të përballet me kolona të gjata, pritje në kufi, trafik dhe shpenzime të larta udhëtimi. Por sfidat vazhdojnë edhe pas mbërritjes: infrastruktura, komunikacioni, mirëmbajtja e hapësirave, shërbimet publike, furnizimi me ujë e energji në disa zona, mbeturinat dhe burokracia. Për prindërit dhe gjyshërit, shumë prej këtyre problemeve mund të jenë thjesht pjesë e realitetit të njohur.
Për një të ri të gjeneratës së tretë, ato mund të shndërrohen në një pyetje shumë të thjeshtë:
“Pse duhet t’i kaloj pushimet këtu, kur mund të udhëtoj diku tjetër?”
Kjo pyetje nuk duhet kundërshtuar. Duhet dëgjuar. Sepse nëse duam që të rinjtë të afrohen me atdheun, nuk mjafton t’u flasim për detyrimin moral. Duhet t’u ofrojmë përvoja, mundësi dhe një mjedis që krijon dëshirë për t’u kthyer.
Nuk mund t’u themi vetëm: “Ti je shqiptar, prandaj duhet të vish.”
Duhet t’u themi:
“Ti je shqiptar dhe këtu ka diçka që ia vlen ta njohësh, ta përjetosh, ta ndërtosh dhe ta duash.”
Ky është ndryshimi mes nostalgjisë dhe një strategjie moderne kombëtare.
Shtëpitë e diasporës nuk duhet të mbeten vetëm dëshmi sakrifice
Për dekada, shqiptarët e diasporës kanë investuar në vendlindje. Kanë ndërtuar shtëpi, biznese dhe kanë ndihmuar familjet. Këto shtëpi janë dëshmi e një historie të madhe sakrifice. Por ekziston rreziku që një pjesë e tyre të mbeten të mbyllura për pjesën më të madhe të vitit dhe të hapen vetëm për disa ditë gjatë verës apo për raste familjare. Nëse kjo prirje vazhdon, mund të vijë një ditë kur fëmijët dhe nipërit e emigrantëve të mos e ndiejnë më atë shtëpi si “shtëpinë e tyre”, por vetëm si një pronë të trashëguar. Dhe atëherë lidhja emocionale mund të dobësohet edhe më shumë. Prandaj pyetja nuk është vetëm se çfarë po trashëgojnë brezat e rinj.
Pyetja është çfarë po u japim atyre për ta bërë këtë trashëgimi të gjallë.
Diaspora nuk është vetëm remitancë
Një nga gabimet më të mëdha është që diaspora të shihet kryesisht si burim parash, remitancash apo votash. Gjenerata e dytë dhe e tretë përfaqëson një kapital shumë më të madh: kapitalin njerëzor. Në mesin e saj ka mjekë, inxhinierë, arkitektë, juristë, profesorë, studiues, programues, sipërmarrës, artistë dhe profesionistë të shumë fushave. Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm:
“Sa para dërgon diaspora?”
Duhet të jetë:
“Sa dije, inovacion, investime, kontakte dhe mundësi mund të sjellë diaspora?”
Një programues shqiptar në Zvicër që mentoron një startup në Prishtinë po krijon lidhje me atdheun. Një mjek i ri që bashkëpunon me një institucion shëndetësor në Kosovë po krijon lidhje. Një profesor shqiptar në një universitet evropian që ndërton një program shkëmbimi me një universitet kosovar po krijon lidhje.
Pra, atdheu i gjeneratës së tretë nuk duhet të jetë vetëm vendi ku shkon për pushime. Mund të jetë edhe vendi ku kontribuon.
Universitetet mund të bëhen ura
Një nga rrugët më konkrete për ta afruar gjeneratën e re me Kosovën janë universitetet. Shembulli i Universitetit “Haxhi Zeka” në Pejë tregon se institucionet akademike mund të luajnë rol në krijimin e urave me diasporën, përmes ligjëratave, kurseve verore, bashkëpunimit me profesorë dhe programeve të veçanta. Imagjinoni një student shqiptar nga Cyrihu, Berlini apo Londra që kalon dy ose katër javë në Kosovë. Ai ndjek një kurs universitar, viziton kompani, takohet me profesionistë, njeh historinë dhe kulturën lokale dhe krijon miqësi me bashkëmoshatarët në Kosovë. Kur kthehet në vendin ku jeton, nuk merr me vete vetëm fotografi.
Merr përvojë.
Dhe përvoja krijon lidhje më të forta se çdo fjalim patriotik.
Na duhet një strategji e re
Kosova dhe Shqipëria duhet të mendojnë seriozisht për një Strategji Kombëtare për Gjeneratën e Tretë dhe të Katërt të Diasporës. Jo një dokument që mbetet në sirtar. Jo një program që aktivizohet vetëm gjatë fushatave zgjedhore. Por një politikë afatgjatë, profesionale dhe e matshme. Një strategji e tillë mund të përfshijë programe verore në universitete, kampe rinore, bursa, praktika profesionale, shkëmbime akademike, programe moderne për mësimin e shqipes, lehtësime për sipërmarrësit e rinj, vizita kulturore e historike dhe platforma që lidhin profesionistët e diasporës me institucionet dhe kompanitë në Kosovë e Shqipëri. Po aq e rëndësishme është që të përmirësohen kushtet konkrete të qëndrimit dhe udhëtimit. Sepse nuk mund të kërkojmë afërsi emocionale duke ofruar përvoja të vazhdueshme negative.
Sporti: një urë që tashmë funksionon
Sporti, sidomos futbolli, ka dëshmuar se identiteti mund të përjetohet pa ligjërata. Kur një i ri shqiptar sheh Kosovën apo Shqipërinë në arenën ndërkombëtare dhe sheh në fushë lojtarë me prejardhje shqiptare, ai e përjeton identitetin në mënyrë emocionale. Prandaj federatat, klubet dhe akademitë sportive duhet të mendojnë për programe të posaçme për të rinjtë shqiptarë jashtë vendit. Një kamp veror sportiv në Kosovë, një program shkëmbimi apo një akademi që bashkon të rinjtë nga diaspora me bashkëmoshatarët e tyre në Kosovë mund të krijojë lidhje që zgjasin shumë më tepër se një pushim veror.
Mos t’i detyrojmë të zgjedhin
Ndoshta sfida më e madhe është të kuptojmë se bota ka ndryshuar. Nuk duhet t’u themi të rinjve të diasporës të zgjedhin mes Zvicrës dhe Kosovës, mes Gjermanisë dhe Shqipërisë apo mes vendit ku jetojnë dhe vendit prej nga vijnë prindërit e tyre. Një shqiptar i lindur në Cyrih mund të jetë njëkohësisht pjesë e shoqërisë zvicerane dhe pjesë e komunitetit shqiptar. Kjo nuk është dobësi.
Është pasuri.
Synimi nuk duhet të jetë që gjenerata e tretë të bëhet kopje e gjeneratës së parë. Kjo as nuk është e mundur, as nuk është e nevojshme.
Synimi duhet të jetë që ajo të jetë një gjeneratë moderne shqiptare: e integruar në shoqërinë ku jeton, por e vetëdijshme, krenare dhe aktive në raport me rrënjët e saj.
Alarm për veprim, jo për fajësim
Jemi në një udhëkryq.
Nëse vazhdojmë t’i kritikojmë të rinjtë pse nuk shkojnë mjaftueshëm në atdhe, pse nuk e flasin shqipen në mënyrë perfekte apo pse zgjedhin të pushojnë diku tjetër, rrezikojmë ta humbim thelbin e problemit.
Pyetja e vërtetë është:
Çfarë po u ofrojmë atyre?
A kemi universitete që i mirëpresin?
A kemi programe që i frymëzojnë?
A kemi mundësi profesionale?
A kemi shërbime që ua bëjnë qëndrimin më të lehtë?
A kemi institucione që i shohin si partnerë dhe jo vetëm si burim financiar?
A kemi një kulturë që i përfshin dhe nuk i gjykon?
Nëse përgjigjja është jo, atëherë nuk mund të habitemi nëse lidhja dobësohet.
Gjenerata e tretë nuk po na humbet domosdoshmërisht. Rrezikojmë ta humbasim nëse nuk ndërtojmë një mënyrë të re për ta lidhur me atdheun.
Prandaj duhet të veprojmë tani.
Jo vetëm gjatë verës.
Jo vetëm para zgjedhjeve.
Jo vetëm nëpër konferenca.
Tani.
Sepse nëse sot kemi ende mundësinë t’i flasim një të riu të gjeneratës së tretë në gjuhën shqipe, t’i tregojmë historinë e familjes, ta çojmë në vendlindjen e gjyshit, ta lidhim me një universitet, kompani, klub sportiv apo projekt të dobishëm, atëherë ura ekziston. Por urat nuk ndërtohen pasi njerëzit janë larguar.
Urat ndërtohen para se distanca të bëhet indiferencë.
Gjenerata e tretë dhe ajo që po vjen pas saj nuk janë vetëm pasardhës të emigrantëve shqiptarë.
Ato janë pjesë e së ardhmes shqiptare.
Dhe nëse dimë t’u afrohemi me respekt, vizion dhe mundësi konkrete, lidhja e tyre me atdheun nuk do të jetë thjesht një kujtim i trashëguar.
Mund të bëhet një zgjedhje e vetëdijshme dhe një kontribut për të ardhmen.
