Nga: Dashnim Hebibi, Zürich
ZÜRICH – Ka ndryshuar gurbeti. Ka ndryshuar edhe mërgimtari. Dikur, kur bashkëkombasi nisej drejt Zvicrës, Gjermanisë apo vendeve të tjera të Perëndimit, në valixhe kishte pak rroba dhe shumë shpresë. Shkohej për disa vite, punohej fort, kursehej çdo frangë dhe një pjesë e madhe e pagës dërgohej në atdhe. Ishte koha kur një pagë në Zvicër mund të mbante një familje të tërë në Kosovë. Sot, ajo pamje është zbehur. Jo sepse mërgimtari nuk punon më shumë. Përkundrazi. Shumë prej tyre vazhdojnë të punojnë me orare të gjata, në ndërtim, industri, gastronomi, transport, shëndetësi e profesione të ndryshme.
Por jeta është bërë shumë më e shtrenjtë.
Dhe kjo ka sjellë një realitet të ri: nga kursimi për atdheun, shumë familje kanë kaluar te kursimi për veten, për fëmijët dhe, në raste të caktuara, vetëm te përpjekja për të mos hyrë në borxhe.
Paga vjen, faturat e presin
Në Zvicër, një familje me të ardhura të zakonshme përballet çdo muaj me një varg shpenzimesh që nuk falin. Qiraja. Sigurimi shëndetësor. Ushqimi. Transporti. Energjia. Telefonat. Shpenzimet e fëmijëve. Veshmbathja. Dhe pastaj vijnë shpenzimet që nuk i planifikon askush. Një servis i makinës. Një dentist. Një faturë e papritur. Një udhëtim i domosdoshëm. Në fund të muajit, shumë njerëz nuk pyesin më se sa do të dërgojnë në Kosovë.
Pyetja është:
“A do të na dalin paratë deri në fund të muajit?”
Kjo është një ndryshim i madh në mentalitetin e mërgimit.
“Ka ikur koha kur kemi pasur para”
Një mërgimtare nga Kosova, e cila jeton dhe punon në Zvicër, e përmbledh ndryshimin me një fjali të thjeshtë:
“Për besë, pare kemi sa për pushime dhe ndonjë rrobë për vete e familje, edhe atë vetëm kur janë zbritje. Ka ikë koha kur kemi pasë pare.”
Fjalët e saj nuk janë një analizë ekonomike. Janë një përjetim. Dhe pikërisht për këtë arsye kanë peshë. Në biseda me mërgimtarë të moshave 40–60 vjeç në kantonin e Cyrihut, përsëritet i njëjti shqetësim: kursimi është bërë më i vështirë. Disa arrijnë të lënë mënjanë disa qindra franga në muaj. Të tjerë mezi mbyllin muajin pa prekur kursimet e vjetra. Sigurisht, ka edhe nga ata që kanë biznese, dy paga në familje, profesione të paguara mirë apo pasuri të krijuar ndër vite. Por nuk mund të flitet për të gjithë mërgimtarët me të njëjtën masë. Një familje me një pagë nuk e ka të njëjtën jetë financiare si një familje me dy të ardhura të larta.
Nga “çka na duhet?” te “çka duhet të kemi?”
Ka ndryshuar edhe mënyra se si konsumohet. Gjeneratat e para të mërgimtarëve blinin atë që u duhej. Një palë këpucë duhej të zgjaste disa vite. Rrobat bliheshin kur kishte nevojë. Restoranti ishte luks. Pushimet ishin të rralla. Sot, presioni social është shumë më i madh. Rrjetet sociale kanë krijuar një standard të ri jetese. Njerëzit shohin çdo ditë se ku udhëtojnë të tjerët, çfarë veture vozisin, çfarë veshin dhe ku darkojnë. Dhe ngadalë krijohet ndjenja se edhe ti duhet të jesh pjesë e kësaj gare.
Një mërgimtar tregon garderobën e tij dhe thotë:
“Krejt janë marka, por jo të shtrenjta, të mesme. Të vjetra nuk ka ku me ble. Jeta është bërë e tillë, që s’mund të rrish pa marrë ndonjë gjë që të dukesh në formë.”
Kjo fjali tregon shumë. Sepse sot nuk shpenzojmë vetëm për nevojat.
Shpenzojmë edhe për të mos u ndier më keq se të tjerët.
Paradoksi i mërgimit
Këtu qëndron paradoksi. Mërgimtari mund të duket më i pasur se kurrë. Por brenda shtëpisë së tij mund të jetë duke bërë llogari për çdo shpenzim. Mund të ketë veturë të mirë, por kredi. Mund të shkojë në pushime, por të kthehet me llogari të zbrazët. Mund të veshë rroba të markës, por të blejë vetëm kur janë në zbritje. Mund të buzëqeshë në fotografi, ndërsa mendon për faturat e muajit tjetër.
Ajo që shihet nga jashtë nuk është gjithmonë ajo që ndodh brenda.
“Kur shkoj në Kosovë, nuk më lënë të fus dorën në xhep”
Megjithatë, mërgimtari nuk është më figura e vetme e pasurisë në sytë e atdheut. Edhe Kosova ka ndryshuar.
Këtë e pranon një mërgimtar 57-vjeçar:
“Kur shkoj atje, nuk të lënë të fusësh dorën në xhep. Kur vijnë këtu, edhe pse rrallë, ne na bie të hyjmë në minus.”
Dikur mërgimtari kthehej në Kosovë si njeriu që kishte më shumë. Sot, diferenca nuk është më aq e madhe për të gjithë. Disa familje në Kosovë kanë biznese, prona, të ardhura nga jashtë dhe standard që nuk dallon shumë nga ai i disa familjeve në Perëndim. Edhe kjo është një shenjë e ndryshimit të kohës.
Por çmimi më i madh nuk është financiar
Megjithatë, kur flasim për mërgimin, nuk duhet të flasim vetëm për para. Sepse ka një çmim që nuk shfaqet në asnjë faturë.
Koha.
Shumë prej atyre që erdhën në Zvicër në moshën 20 apo 25-vjeçare, sot janë 50 apo 60. Erdhën për të punuar disa vite. Dhe disa vite u bënë dekada. Fëmijët u rritën. Prindërit u plakën. Disa prej tyre nuk janë më. Dhe mërgimtari një ditë mund të ulet dhe të kuptojë se ajo që ka humbur nuk është vetëm një pjesë e parave. Është një pjesë e jetës.
“Erdhëm të rinj, e jeta po na shkon.”
Ndoshta kjo është fjalia më e rëndë e të gjithë rrëfimit.
Mërgimi nuk është më vetëm një rrugë drejt pasurisë
Nuk duhet romantizuar më gurbeti. As nuk duhet mohuar kontributi i jashtëzakonshëm i diasporës shqiptare. Mërgimtarët kanë ndërtuar shtëpi, kanë financuar familje, kanë ndihmuar prindërit, kanë investuar në Kosovë dhe kanë mbajtur lidhje të forta me vendlindjen. Por koha kërkon një vështrim më realist.
Mërgimi nuk është më automatikisht sinonim i pasurisë.
Është punë. Është sakrificë. Është përgjegjësi. Dhe për shumë familje, është një përpjekje e vazhdueshme për të ruajtur një standard jetese që kushton gjithnjë e më shumë.
Dikur pyetja ishte:
“Sa para po i çojmë në atdhe?”
Sot, pyetja është:
“Sa po na mbetet në fund të muajit?”
Por ndoshta ekziston edhe një pyetje tjetër, shumë më e rëndësishme:
“Sa nga jeta jonë po e paguajmë për këtë mënyrë jetese?”
Sepse paratë mund të fitohen përsëri. Shtëpitë mund të ndërtohen. Vetura mund të ndërrohet. Por koha që kalon në gurbet nuk kthehet.
Dhe mbase ky është realiteti më i dhimbshëm i mërgimtarit të sotëm:
Erdhi në Perëndim për të ndërtuar një jetë më të mirë – dhe tani duhet të kujdeset që, duke punuar për atë jetë, të mos e harxhojë të gjithë jetën duke punuar. ( Foto ilustrim)
