Nga Prof. Dr. Fadil Çitaku, PhD, MME (Uni Bern) ex-ETH Supervisor, Rector Academy of Leadership Sciences Switzerland, bashkëthemeluës Instituti për Avancim Kombëtar
Një Shpjegim Bazuar në Neuroshkencë
Në trojet shqiptare, fyerjet për interesa të ulëta politike po përçajnë shoqërinë dhe po degradojnë Kombin Shqiptar. Sot, liderët politikë të paaftë dhe ndjekësit e tyre jo vetëm që fyhen përkundër interesave të ulëta, por shpeshherë sulmojnë dhe shajnë figurat më të shenjta të shoqërisë shqiptare – patriotët, familjet e dëshmorëve, komandantët e luftës çlirimtare, si dhe shkencëtarët eminentë shqiptarë me përmasa ndërkombëtare. Këto sjellje jo vetëm që kontribuojnë në ndarjen e thellë të shoqërisë, por gjithashtu aktivizojnë procese neurologjike që kanë pasojë të thella dhe shkatërruese për shoqërinë dhe kombin. Duke përdorur neuroshkencën, mund të kuptojmë se si fyerjet dhe sharjet e liderëve të paaftë po shkaktojnë dëme të vazhdueshme dhe të thella për shoqërinë.
Rajonet e Trurit të Aktivizuara Nga Sjellja e Fyerjes
Sjellja e fyernave, sidomos kur vjen nga figura politike, ka një ndikim në tru që ndikon në emocionet, marrjen e vendimeve dhe ndërveprimet sociale.
Ja disa nga rajonet kyçe të trurit që aktivizohen gjatë këtyre ndërveprimeve:
1. Korteza Prefronale (PFC): Ky rajon është përgjegjës për funksionet më të larta të kognitivitetit, si arsimi, marrja e vendimeve dhe kontrolli i impulsiveve. Kur liderët politikë përdorin fyerje, ata angazhojnë kortezën prefronale, por ky rajon gjithashtu shërben si një frenim i reagimeve impulsive. Liderët e paaftë, të cilët kanë aftësi të dobëta në marrjen e vendimeve, mund të mos angazhojnë siç duhet këtë rajon të trurit, duke çuar në vendime të nxituara, si fyerje publike që nuk kanë parashikim dhe konsideratë.
2. Amigdala: Amigdala ka një rol kyç në përgjigjet emocionale, sidomos në frikë dhe zemërim. Fyerjet aktivizojnë amigdalën, duke rezultuar në ngritje të emocioneve. Kur një lider i fyejnë kundërshtarin e tij, ai përgatit gjithashtu amigdala e ndjekësve të tij, duke nxitur ndjenja armiqësore dhe përbuzëse. Ky shtim i gjendjes emocionale mund të çojë në agresion më të madh, duke forcuar një cikël urrejtjeje dhe konflikti.
3. Korteza Prefronale Ventromediale (vmPFC): Ky rajon i trurit është i përfshirë në empatinë dhe gjykimin moral. Fyerjet, veçanërisht ato që janë të orientuara ndaj grupeve të caktuara, mund të zvogëlojnë aktivitetin në vmPFC, duke e bërë më të vështirë për individët të ndihen të empatisht për të tjerët. Kur liderët përdorin fyerje për të sulmuar kundërshtarët, ata zvogëlojnë aftësinë e ndjekësve të tyre për të ndjerë empati dhe për të bërë gjykime morale, duke e bërë më të lehtë për ta të shohin kundërshtarët si më pak njerëzorë dhe të justifikojnë sjellje të dëmshme.
4. Korteza Insulare: Insula është e përfshirë në perceptimin e neverisë, si fizike ashtu edhe morale. Fyerjet aktivizojnë këtë rajon, veçanërisht kur liderët angazhohen në retorikë përbuzëse ose dehumanizuese. Aktivizimi i insulës në kontekstin e fyerjeve politike mund të çojë në zemërim moral më të madh dhe ndjenjë neverie ndaj kundërshtarit, duke forcuar edhe më tej ndarjen shoqërore.
Roli i Neurotransmetuesve në Fyerje dhe Konflikt
Sjelljet e fyernave gjithashtu shkaktojnë lëshimin e neurotransmetuesve specifikë që luajnë role kyçe në emocionet dhe ndërveprimet sociale:
1. Dopamina: Ky neurotransmetues është i lidhur me shpërblimin dhe motivimin. Kur liderët politikë përdorin fyerje dhe marrin duarrokitje nga mbështetësit e tyre, truri lëshon dopaminë, duke e forcuar këtë sjellje. Përdorimi i fyernave shkakton një ndjenjë shpërblimi që inkurajon liderët të vazhdojnë përdorimin e tyre si një mjet për të fituar miratimin, duke krijuar një rreth vicioz që përkeqëson ndarjen.
2. Kortizoli: Si fyerjet nxisin zemërimin dhe stresin, nivelet e kortizolit rriten. Ky “hormon i stresit” përgatit trupin për përgjigje luftë-ose-shpëtim, por gjithashtu ka efekte dëmshme në funksionin kognitiv dhe rregullimin emocional. Ekspozimi i vazhdueshëm ndaj niveleve të larta të kortizolit për shkak të fyernave të vazhdueshme mund të dëmtojë gjykimin dhe të zvogëlojë aftësinë e individëve për të marrë vendime të arsyeshme.
3. Oksitocina: E njohur si “hormoni i lidhjes,” oksitocina është e përfshirë në lidhjen sociale dhe besimin. Fyerjet, megjithatë, zvogëlojnë nivelet e oksitocinës, duke shkatërruar më tej kohezionin shoqëror dhe besimin mes grupeve. Kur liderët përdorin fyerjet për të sulmuar kundërshtarët, mungesa e oksitocinës ndërhyn në mundësinë për dialog konstruktiv dhe bashkëpunim.
4. Serotonina: Nivelet e ulëta të serotoninës janë të lidhura me agresionin dhe sjelljet antisociale. Fyerjet ndaj të tjerëve në një forum publik mund të ulin nivelet e serotoninës, duke e bërë individët më të prirur për veprime të dhunshme ose agresive. Si fyerjet vazhdojnë, këto nivele mund të shkojnë poshtë, duke çuar në shpërbërje të shoqërisë ku dhuna dhe armiqësia bëhen të normalizuara.
Pasojat Shkatërruese për Shoqërinë dhe Kombin
Efektet neurologjike të fyernave nuk janë të izoluara vetëm tek individët, por zgjerohen në psikikën kolektive të shoqërisë. Kur liderët politikë angazhohen në këto sjellje, ata vendosin një precedent për ndjekësit e tyre. Pasojat janë shumë më të mëdha:
• Polarizimi: Fyerjet e vazhdueshme e ndajnë shoqërinë, duke krijuar mentalitete “ne kundër tyre”. Kjo ndarje pengon bashkëpunimin dhe krijon një mjedis ku dialogu konstruktiv është pothuajse i pamundur. Kur rajonet e trurit të përfshira në empati dhe gjykim moral zvogëlohen, njerëzit janë më pak të gatshëm të gjejnë pikëpamje të përbashkëta dhe më të prirur për të angazhuar sjellje ekstreme.
• Erësimi i Besimit: Besimi është themeli i çdo shoqërie të qëndrueshme. Kur liderët përdorin fyerje për të sulmuar kundërshtarët, ata minojnë besimin në institucionet, qytetarët e tjerë dhe procesin politik. Aktivizimi i insulës – duke çuar në ndjenja të neverisë morale – zvogëlon mundësinë për të punuar së bashku për mirëqenien e përbashkët. Ky mosbesim mund të përhapet, duke krijuar një fragmentim të shoqërisë dhe largim nga angazhimi qytetar.
• Agresioni i Shtuar: Aktivizimi i amigdales për shkak të fyernave mund të rrisë agresionin, veçanërisht kur individët ndjehen të kërcënuar ose të sulmuar. Kjo, e kombinuar me nivelet e ulëta të serotoninës, kontribuon në një shoqëri ku dhuna, qoftë verbale apo fizike, bëhet më e pranueshme.
• Zvogëlimi i Empatisë: Pasi liderët politike modele të sjelljeve të tilla, ndjekësit e tyre mund t’i pasojnë këto veprime, duke çuar në një degradim të gjeneratës të empatisë. Aktivizimi i prefrontal cortex dhe ventromedial prefrontal cortex gjatë sjelljeve të motivuara nga fyerjet zvogëlon kapacitetin për të bërë gjykime morale, duke e bërë më të vështirë për njerëzit të vlerësojnë përvojat dhe perspektivat e të tjerëve.
Çfarë Duhet Të Bëhet për të Parandaluar Shembjen e Shoqërisë?
Përpara se një komb të shkatërrohet plotësisht nga sjelljet shkatërruese dhe mendësitë e polarizuara, ka disa hapa që mund të merren:
1. Edukimi dhe Ndërgjegjësimi: Qytetarët dhe liderët duhet të edukohen për ndikimet neurologjike të fyerjeve dhe rëndësinë e empatisë në ruajtjen e harmoniës shoqërore. Promovimi i inteligjencës emocionale dhe ndërgjegjësimit kognitiv mund të ndihmojë në parandalimin e intensifikimit të zemërimit dhe urrejtjes.
2. Promovimi i Lidershipit Pozitiv: Liderët politikë duhet të modelojnë sjellje pozitive, duke prioritizuar komunikimin konstruktiv mbi fyerjet. Trajnimi i liderëve në rregullimin emocional, zgjidhjen e konflikteve dhe përdorimin etike të gjuhës mund të zvogëlojë mundësinë që ata të përdorin retorikë të ndarë.
3. Inkurajimi i Diskursit të Civilizuar: Inkurajimi i një dialogu të hapur dhe të respektueshëm mes kundërshtarëve politikë është thelbësor. Iniciativa për të promovuar diskursin civil në media dhe forumet publike mund të krijojë një hapësirë për diskutime të arsyeshme, duke kundërshtuar efektet e dëmshme të angazhimit politik të motivuar nga fyerjet.
4. Fuqizimi i Lidhjeve Sociale: Përpjekjet për të ndihmuar në ndërtimin e besimit, bashkëpunimit dhe respektit të ndërsjellë janë të rëndësishme. Forcimi i lidhjeve që mbajnë shoqërinë së bashku ndihmon në luftimin e forcave shkatërruese të ndarjes. Këto përpjekje mund të përfshijnë programe komunitare, dialogje ndërgrupore dhe iniciativa për rritjen e kohezionit shoqëror.
5. Mbështetje për Shëndetin Mendor: Duke qenë se fyerjet dhe polarizimi politik mund të ndikojnë negativisht në mirëqenien mendore, ofrimi i burimeve për shëndetin mendor për qytetarët dhe liderët mund të ndihmojë në zbutjen e stresit dhe pasojave emocionale që shkaktojnë këto sjellje.
Konkludim
Fyerjet, sidomos kur përdoren nga liderët politikë, kanë pasojë të thella. Ato jo vetëm që dëmtojnë individët, por shkatërrojnë gjithashtu bashkësinë shoqërore që mban shoqëritë së bashku. Neuroshkenca tregon se si fyerjet aktivizojnë rajone të trurit specifike, shkaktojnë çrregullime të neurotransmetuesve dhe nxisin agresion dhe mosbesim. Nëse shoqëria do të shmangë shkatërrimin përmes polarizimit dhe konfliktit, është thelbësore të prioritizohen inteligjenca emocionale, lidershipi pozitiv dhe diskursi civil. Vetëm duke njohur bazat neurologjike të këtyre sjelljeve mund të fillojmë të shërojmë dhe rindërtojmë lidhjet që mbajnë një shoqëri paqësore dhe funksionale.
