Nga Prof. Dr. Pal Nikolli
Ka njerëz që zgjedhin një profesion dhe ka të tjerë që zgjedhin një mision. Pranvera Hyseni i përket më shumë kategorisë së dytë. Rrëfimi i saj nuk është thjesht historia e një vajze nga Kosova që u dashurua me astronominë. Është historia e një pasioni të shndërruar në veprim, e një ëndrre personale të kthyer në projekt shoqëror dhe e një ideje të vogël që, me këmbëngulje dhe bashkëpunim ndërkombëtar, përfundoi duke krijuar një institucion shkencor për një vend të tërë.
Pranvera Hyseni është astronome dhe studiuese e shkencave planetare, por një pjesë shumë e rëndësishme e kontributit të saj lidhet me komunikimin dhe edukimin shkencor. Ajo është themeluese e Astronomy Outreach of Kosovo (AOK), organizatë e krijuar për të sjellë astronominë më pranë fëmijëve, të rinjve, studentëve dhe publikut të gjerë në Kosovë. AOK u themelua në vitin 2015 dhe synimi i saj ishte të krijonte një kulturë të re të vëzhgimit, kërkimit dhe të menduarit shkencor në një vend ku infrastruktura astronomike praktikisht mungonte.
I. Një fëmijë që pa qiellin ndryshe.
Historia e saj me astronominë fillon shumë herët. Në moshë të vogël, Pranvera përjetoi eklipsin total të Diellit të 11 gushtit 1999, një ngjarje që u bë një nga momentet përcaktuese të marrëdhënies së saj me qiellin. Në kujtimet e saj, gjyshi i tregonte eklipsin përmes reflektimit të Diellit në ujë dhe përdorimit të mjeteve të sigurta për vëzhgim. Për një fëmijë, ajo që për shumë të tjerë mund të ishte vetëm një dukuri e çuditshme natyrore u shndërrua në një pyetje: pse errësohet Dielli, çfarë ndodh në qiell dhe si lëvizin trupat qiellorë? Këtu ndodhet ndoshta edhe çelësi i gjithë rrugëtimit të saj. Shkenca fillon me pyetjen.
Në një mjedis të dalë nga lufta, ku prioritetet shoqërore ishin të lidhura me rindërtimin dhe mbijetesën, astronomia mund të dukej si një luks. Por pikërisht në këtë kontekst, ëndrra e një vajze të re mori një dimension të veçantë. Ajo nuk kishte pranë vetes një institut të madh astronomik, një observator kombëtar apo një traditë të konsoliduar profesionale në këtë fushë. Kishte qiellin, kureshtjen dhe dëshirën për të mësuar. Dhe vendosi të mos ndalej.
II. Nga pasioni personal te Astronomy Outreach of Kosovo.
Në vitet e adoleshencës, Pranvera filloi të krijonte kontakte me astronomë dhe entuziastë të astronomisë në vende të ndryshme të botës. Nëpërmjet internetit dhe rrjeteve sociale, ajo arriti të lidhej me njerëz që kishin teleskopë, njohuri dhe përvojë, ndërsa në Kosovë mundësitë për të praktikuar astronominë ishin të kufizuara. Këto kontakte u shndërruan gradualisht në një rrjet mbështetës ndërkombëtar.
Në vitin 2015 ajo themeloi Astronomy Outreach of Kosovo.
Ideja ishte e thjeshtë në dukje, por shumë e rëndësishme në përmbajtje: astronomia nuk duhej të mbetej një dije e mbyllur në libra apo në laboratorë. Ajo duhej t’u jepej njerëzve mundësia ta shihnin me sytë e tyre.
AOK organizoi vëzhgime të qiellit, ligjërata, aktivitete në shkolla dhe universitete, punëtori dhe evente publike. Teleskopët u vendosën në hapësira publike, duke krijuar mundësinë që njerëzit të shihnin Hënën, planetët dhe objekte të tjera qiellore. Organizata siguroi pajisje përmes donacioneve dhe bashkëpunimit me organizata e astronomë nga vende të ndryshme.
Kjo ishte shumë më tepër se një klub astronomik. Ishte një përpjekje për të krijuar kulturë shkencore.
III. Astronomia si instrument për edukimin e shoqërisë.
Një nga aspektet më të rëndësishme të punës së Pranvera Hysenit është se ajo nuk e trajtoi astronominë vetëm si një disiplinë shkencore. Ajo e pa atë si një mënyrë për të ndryshuar marrëdhënien e shoqërisë me dijen.
Kur një fëmijë shikon për herë të parë Saturnin përmes teleskopit, përvoja nuk është vetëm astronomike. Ajo mund të jetë fillimi i një zinxhiri pyetjesh: çfarë është një planet, sa larg është, si formohet një sistem planetar, çfarë është graviteti, si matet distanca në hapësirë dhe çfarë teknologjie nevojitet për ta studiuar universin?
Kështu, teleskopi bëhet një mjet pedagogjik.
Prandaj puna e AOK ka një rëndësi që shkon përtej astronomisë. Ajo lidhet me STEM-in, edukimin, inovacionin, teknologjinë dhe zhvillimin e kapitalit njerëzor.
Burime të ndryshme raportojnë se aktivitetet e organizatës kanë arritur mijëra nxënës, studentë, mësues dhe qytetarë, ndërsa organizata ka ndërtuar një rrjet bashkëpunimi me komunitetin ndërkombëtar të astronomisë.
IV. Nga Kosova drejt Shteteve të Bashkuara.
Rruga akademike e Pranverës e çoi më pas në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfundoi studimet universitare në gjeografi në Universitetin e Prishtinës dhe vijoi studimet në shkencat planetare dhe tokësore në University of California, Santa Cruz. Universiteti e ka përshkruar atë si një studente nga Kosova që ka ndjekur këtë fushë akademike në një nivel të avancuar.
Kjo është një pjesë interesante e profilit të saj: rruga drejt astronomisë nuk ishte një vijë e drejtë e ndërtuar mbi një infrastrukturë ekzistuese. Ajo kaloi nga kureshtja e fëmijërisë, te gjeografia, te astronomia dhe shkencat planetare, duke krijuar paralelisht edhe një organizatë shkencore në vendin e saj.
Në këtë kuptim, Pranvera Hyseni është një shembull i mirë i mënyrës se si disiplinat shkencore mund të ndërthuren. Toka, hartografia, gjeografia, planetologjia, astronomia dhe teknologjitë hapësinore nuk janë botë të izoluara. Ato lidhen përmes studimit të hapësirës, sistemeve natyrore dhe proceseve planetare.
V. Ëndrra për një observator kombëtar.
Por ndoshta projekti më i rëndësishëm i Pranverës Hysenit nuk ishte organizimi i një aktiviteti apo sigurimi i një teleskopi.
Ishte ideja për të krijuar një observator dhe planetarium kombëtar në Kosovë.
Ajo që filloi si një ëndërr e një vajze të re u shndërrua në një projekt institucional. AOK punoi për vite me radhë për ta bërë këtë ide realitet. Në vitin 2019 organizata kërkoi mbështetje institucionale për ndërtimin e një observatori dhe planetariumi, ndërsa më pas projekti mori mbështetje financiare publike.
Më 20 qershor 2024 u hap për publikun Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës në Shtime, duke shënuar një moment të rëndësishëm për infrastrukturën shkencore të vendit. Universiteti i California-s në Santa Cruz e përshkroi hapjen si rezultat të rëndësishëm të përpjekjeve të Hysenit dhe bashkëpunëtorëve të saj.
Qendra përfshin planetarium, teleskopë dhe hapësira për edukim dhe vëzhgim astronomik. Sipas burimeve të publikuara për projektin, ajo është konceptuar jo vetëm si një vend ku shihen yjet, por si një qendër edukimi shkencor dhe komunikimi me publikun.
Ky është një ndryshim themelor.
Kosova nuk kishte më vetëm njerëz të interesuar për astronominë.
Kishte një institucion ku astronomia mund të përjetohej.
VI. Një asteroid me emrin Pranverahyseni.
Ndoshta nuk ka simbol më të bukur të lidhjes së saj me astronominë sesa fakti se një asteroid mban emrin 45687 Pranverahyseni.
Emërtimi u bë në nderim të kontributit të saj në edukimin dhe promovimin e astronomisë.
Në një farë mënyre, kjo krijon një rreth të jashtëzakonshëm simbolik.
Një vajzë nga Kosova që si fëmijë shikonte qiellin dhe pyeste veten se çfarë fshihej atje lart, vite më vonë do të kishte emrin e saj të regjistruar në një trup qiellor.
Por rëndësia e këtij fakti nuk qëndron vetëm te romantizmi i emrit.
Ai tregon se shkenca njeh kontributin përtej kufijve kombëtarë. Një asteroid mund të mbajë emrin e një personi nga një vend i vogël, nëse ai person ka dhënë një kontribut që kapërcen kufijtë e vendit të tij.
VII. Një logo nga Toka në hapësirë.
Një tjetër moment simbolik i rrugëtimit të AOK ishte dërgimi i logos së organizatës në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor.
Sipas Hysenit, në vitin 2019 logoja e Astronomy Outreach of Kosovo u fotografua në ISS nga kozmonauti rus Alexey Ovchinin, rreth 400 kilometra mbi Tokë.
Në aspektin shkencor, kjo nuk është një eksperiment apo mision hapësinor. Por në aspektin simbolik është shumë e fuqishme.
Një organizatë e krijuar nga të rinj në Kosovë, në një vend pa traditë të gjatë të infrastrukturës hapësinore, kishte simbolin e saj në një prej pikave më të jashtëzakonshme të veprimtarisë njerëzore: orbitën e Tokës.
Mesazhi ishte i qartë: edhe vendet e vogla mund të jenë pjesë e kulturës globale të shkencës.
VIII. Pranvera Hyseni dhe fuqia e një gruaje në STEM.
Rrëfimi i Pranverës Hyseni ka edhe një dimension tjetër të rëndësishëm: rolin e grave të reja në shkencë.
Ajo nisi aktivitetin e saj në një moshë shumë të re dhe në një fushë që historikisht është dominuar nga burrat. Në vend që të priste që infrastruktura ekzistuese t’i krijonte hapësirë, ajo filloi të krijonte vetë hapësirën.
Kjo është një nga arsyet pse historia e saj mund të jetë veçanërisht frymëzuese për vajzat dhe djemtë në Kosovë, Shqipëri dhe në të gjithë Ballkanin.
Mesazhi nuk është se të gjithë duhet të bëhen astronomë.
Mesazhi është tjetër:
Mos e mat madhësinë e ëndrrës me madhësinë e vendit ku ke lindur.
Një vend mund të ketë pak laboratorë, pak observatorë dhe pak mundësi, por një individ mund të krijojë ura me komunitetin shkencor ndërkombëtar dhe të sjellë dije, pajisje, projekte dhe institucione në vendin e tij.
IX. Nga individi te institucioni.
Një nga mësimet më të rëndësishme të historisë së Hysenit është transformimi i një iniciative personale në një institucion me ndikim shoqëror.
Në fillim ishte një vajzë që donte të shihte yjet. Pastaj ishte një grup të rinjsh. Më pas u krijua një organizatë. Pastaj erdhën bashkëpunimet ndërkombëtare. Më pas pajisjet. Më pas projektet edukative. Dhe në fund u ndërtua një observator dhe planetarium.
Ky proces tregon se zhvillimi shkencor nuk fillon gjithmonë nga ndërtesat e mëdha. Shpesh fillon nga një ide, një individ dhe një komunitet që beson në atë ide.
Në këtë kuptim, historia e Pranverës Hyseni është një shembull i vlefshëm për mënyrën se si mund të ndërtohet kapitali shkencor në vende të vogla.
X. Një model edhe për Shqipërinë.
Rrëfimi i Pranverës Hysenit ka një domethënie të veçantë edhe për Shqipërinë. Shoqëritë kanë nevojë për më shumë investime në shkencë, kërkim, teknologji dhe edukim STEM. Në këtë kontekst, ajo që ka ndodhur në Kosovë është një rast që meriton të studiohet. Jo për t’u kopjuar mekanikisht, por për të kuptuar një parim themelor: infrastruktura shkencore nuk është vetëm çështje parash; është edhe çështje vizioni, organizimi, rrjetëzimi dhe këmbënguljeje. Një teleskop mund të blihet. Por një komunitet shkencor duhet të ndërtohet. Një planetarium mund të ndërtohet. Por kultura shkencore që e mbush atë me fëmijë, studentë, mësues dhe kërkues kërkon vite pune. Dhe pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e meritës së Hysenit.
XI. Shkenca si investim në të ardhmen.
Në shoqëritë moderne, investimi në shkencë nuk duhet parë vetëm si shpenzim publik. Ai është investim në kapacitetin e një vendi për të kuptuar botën dhe për të ndërtuar të ardhmen.
Astronomia është veçanërisht e fuqishme në këtë drejtim sepse e mëson njeriun të mendojë në dimensione të mëdha: kohë kozmike, distanca gjigante, sisteme planetare, evolucioni i yjeve dhe marrëdhënia e Tokës me universin.
Por në të njëjtën kohë, ajo kërkon matematikë, fizikë, informatikë, optikë, elektronikë, përpunim të të dhënave dhe teknologji.
Pra, kur një fëmijë interesohet për astronominë, ai mund të jetë duke hyrë pa e kuptuar në botën e shumë disiplinave shkencore. Kjo e bën punën e edukimit astronomik shumë më të rëndësishme nga sa mund të duket në pamje të parë.
XII. Një emër që tashmë është pjesë e qiellit.
Pranvera Hyseni është një shembull i rrallë i një personi që nuk u mjaftua me suksesin personal.
Ajo mund të kishte ndjekur karrierën akademike jashtë Kosovës dhe të kishte ndërtuar një profil të suksesshëm profesional. Por ajo zgjodhi të ruajë një lidhje të fortë me vendin e saj dhe ta përdorë dijen, rrjetin dhe përvojën ndërkombëtare për të ndërtuar diçka në Kosovë. Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e historisë së saj. Sepse suksesi individual matet me atë që arrin për veten.
Trashëgimia matet me atë që mbetet pas teje për të tjerët.
Pranvera Hyseni ndihmoi të krijohej një organizatë, një komunitet dhe një qendër shkencore ku brezat e rinj të Kosovës mund të shohin qiellin me teleskop dhe të pyesin veten se çfarë ka përtej tij.
Dhe kjo është ndoshta simbolika më e bukur e gjithë rrugëtimit të saj: ajo nuk u mjaftua duke parë yjet; ajo u përpoq t’u mësonte të tjerëve si t’i shohin.
Nga një eklips i parë i parë si fëmijë, te Astronomy Outreach of Kosovo, nga kontaktet e para me astronomët në botë, te studimet në Shtetet e Bashkuara, nga logoja e AOK në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor, te asteroidi 45687 Pranverahyseni dhe më në fund te Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës, rrugëtimi i saj tregon se një ëndërr e lindur në një cep të vogël të Ballkanit mund të arrijë deri në hapësirë.
Pranvera Hyseni nuk është vetëm historia e një astronomeje shqiptare të Kosovës. Është historia e asaj që mund të ndodhë kur kureshtja e një fëmije, këmbëngulja e një të riu dhe vizioni shkencor i një njeriu bashkohen në një mision për shoqërinë. Dhe mbi të gjitha, është një mesazh për brezin e ri shqiptar: universi nuk ka kufij kombëtarë; as ëndrrat shkencore nuk duhet të kenë. /GD
