Intervistë Ekskluzive me znj. Flora Balaj- dizajnere e përkushtuar dhe promovuese e palodhur e kostumografisë tradicionale shqiptare, e cila prej vitesh jeton dhe vepron në Zvicër
Intervistoi Dashnim HEBIBI
“Trashëgimia nuk është vetëm kujtesë – është përgjegjësi për ta jetuar dhe përcjellë”
Një rrugëtim i rrënjëve, sakrificës dhe dashurisë për identitetin shqiptar
Zürich, 25 prill 2026 – Në një kohë kur globalizimi po i zbeh gjithnjë e më shumë kufijtë e identitetit kulturor dhe po sfidon ruajtjen e traditave autentike, ekzistojnë individë që nuk dorëzohen përballë kësaj vale, por përkundrazi e shndërrojnë trashëgiminë në mision jetësor. Një ndër këto figura është znj. Flora Balaj – dizajnere e përkushtuar dhe promovuese e palodhur e kostumografisë tradicionale shqiptare, e cila prej vitesh jeton dhe vepron në Zvicër, por mbetet thellësisht e lidhur shpirtërisht me rrënjët e saj kombëtare. Përmes një pune të gjatë, të vështirë dhe shpesh të mbështetur vetëm në përkushtimin familjar, ajo ka arritur të ringjallë dhe të promovojë një nga pasuritë më të çmuara të identitetit shqiptar: veshjen tradicionale. Pa zhurmë dhe pa kërkuar vëmendje, por me një përkushtim të sinqertë dhe të palëkundur, znj. Flora Balaj dhe bashkëshorti i saj Pren Balaj kanë ndërtuar një mision që tejkalon kufijtë e profesionit – një mision që synon të ruajë dhe të përcjellë këtë trashëgimi tek brezat e rinj në diasporë dhe më gjerë. Në prag të një eventi të rëndësishëm kulturor që do të mbahet sonte në Bernë më 25 prill 2026, ku do të prezantohet dokumentari “Kostume Popullore – Identitet Kombëtar” si dhe koleksione të reja të frymëzuara nga tradita shqiptare, sjellim këtë intervistë ekskluzive të zgjeruar me znj. Flora Balaj. Në këtë rrëfim të sinqertë, ajo ndan fillimet, sfidat, sakrificat, emocionet dhe vizionin për të ardhmen e trashëgimisë sonë kulturore.
Fillimet dhe rruga profesionale
Kur dhe si e keni nisur rrugëtimin tuaj në fushën e kostumografisë dhe dizajnit? Çfarë ju frymëzoi fillimisht për t’u marrë me veshjet tradicionale shqiptare?
Ne kemi filluar që moti të merremi me prezantimin e kostumeve, veshjeve tradicionale kombëtare, menjëherë pas përfundimit të luftës në Kosovë. Ishte një periudhë shumë e rëndë për popullin tonë, ku pothuajse çdo gjë ishte e dëmtuar, e djegur dhe e shkatërruar në tërësi – jo vetëm infrastruktura, por edhe një pjesë e madhe e trashëgimisë sonë kulturore. Duke pasur parasysh këtë gjendje të rëndë dhe duke parë se si shumë elemente të rëndësishme të identitetit tonë po zhdukeshin, ne e vendosëm që të merremi seriozisht me kultivimin dhe ruajtjen e veshjeve tona tradicionale, të cilat mbartin vlera të jashtëzakonshme kombëtare. Ky vendim erdhi si një përgjegjësi morale dhe shpirtërore, për të mos lejuar që kjo pasuri të humbasë përgjithmonë. Ishte një fillim i vështirë, por i mbushur me ndjenjë dhe qëllim të qartë.
Jeta dhe puna në Zvicër
Pse vendosët ta vazhdoni këtë profesion pikërisht në Zvicër? Si jeni pritur në fillimet tuaja në një ambient të huaj?
Duke pasur parasysh rëndësinë e komunitetit tonë që jeton dhe vepron në diasporë, veçanërisht këtu në Zvicër, ku ka një numër të madh shqiptarësh, ne e pamë të nevojshme që ky aktivitet të zhvillohej pikërisht këtu. Kishte një mungesë të theksuar të aktiviteteve që lidhen me ruajtjen dhe promovimin e veshjeve tradicionale, dhe kjo na shtyu që ta ndërmarrim këtë hap. Kur ne e kemi paraqitur për herë të parë këtë mundësi dhe këtë ide për prezantim, bashkëatdhetarët tanë janë bashkangjitur me shumë dëshirë në këtë projekt. Ata e kanë mirëpritur dhe e kanë ndjerë si diçka të tyre, si një lidhje me vendlindjen dhe rrënjët. Kjo pritje pozitive na ka dhënë kurajë dhe motivim për të vazhduar më tej, pavarësisht sfidave që sjell jeta dhe puna në një ambient të huaj.
Misioni dhe motivimi
Cili është qëllimi juaj kryesor në këtë rrugëtim? A është më shumë pasion apo mision kulturor? Duke qenë se kjo punë nuk është gjithmonë e lehtë financiarisht, çfarë ju mban të motivuar?
Qëllimi kryesor i imi është definitivisht ruajtja e identitetit tonë dhe e veshjeve tona të lashta kombëtare. Për mua kjo nuk është vetëm një punë apo profesion, por një mision i vërtetë kulturor dhe shpirtëror. Është një përgjegjësi që e ndjej thellë, për ta mbajtur gjallë atë që na përfaqëson si komb. E gjithë mbështetja që mua më jepet në këtë projekt është nga bashkëshorti dhe familja ime, të cilët gjithmonë më qëndrojnë afër dhe më përkrahin në çdo hap. Po ashtu, shoqëria jonë shumë e respektuar dhe natyrisht edhe mediat, të cilat janë gjithmonë prezente në aktivitetet tona kombëtare, janë një shtysë shumë e madhe për të vazhduar. Kjo mbështetje morale është shpesh më e fortë se çdo vështirësi financiare.
Sfidat dhe mbështetja
Sa mbështetje keni pasur nga institucionet, komuniteti apo diaspora gjatë këtyre viteve? Cila ka qenë sfida më e madhe që keni hasur deri më sot?
Nga institucionet dhe Ministria e Kulturës deri më tani, me shumë keqardhje duhet të them se nuk kemi pasur ndonjë mbështetje financiare. Të gjitha këto projekte i kemi realizuar vetë, me mund dhe përkushtim të madh, dhe herë pas here me ndonjë ndihmë nga shoqëria. Sfida më e madhe për mua dhe për ne ka qenë gjetja e veshjeve tona të lashta, të cilat janë në zhdukje e sipër. Shumë prej tyre nuk ruhen më, ose janë të shpërndara dhe të vështira për t’u gjetur. Ky proces kërkon kohë, përkushtim dhe një kërkim të vazhdueshëm, por është një sakrificë që e bëjmë me shumë dashuri.
Prezantimet dhe aktivitetet
Në sa vende apo zona shqiptare keni prezantuar veshjet tuaja? Ku jeni pritur më së miri dhe çfarë kujtoni më me emocion?
Ne kemi prezantuar në shumë vende tona shqiptare dhe në shtete të ndryshme të Evropës. Kemi qenë të pranishëm në Shqipëri, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, tek arbëreshët në Itali, si dhe këtu në shtetin helvetik, në Austri, Gjermani, Suedi, Kroaci e shumë vende të tjera. Thuajse në të gjitha këto vende jemi pritur me shumë ngrohtësi dhe respekt. Çdo prezantim ka qenë i veçantë dhe emocional në mënyrën e vet, sepse gjithmonë kemi ndjerë dashurinë dhe krenarinë e bashkatdhetarëve për kulturën dhe traditën tonë.
Krijimtaria dhe puna me kostumet
A i krijoni vetë veshjet tradicionale apo i rikonstruktoni nga modele ekzistuese? Sa të vështirë e keni procesin e ruajtjes së autenticitetit?
Ne i rikonstruktojmë veshjet nga modelet ekzistuese, duke u përpjekur që të ruajmë sa më shumë autenticitetin e tyre. Ky është një proces shumë i ndjeshëm dhe i rëndësishëm, sepse çdo detaj ka vlerën e vet historike dhe kulturore. Përveç kësaj, unë kam dizajnuar edhe dy koleksione shumë të veçanta, me shumë pasion, të cilat do të prezantohen në datën 25.04.2026 në Bern. Këto koleksione janë frymëzuar nga tradita jonë, por të sjella në një formë bashkëkohore që i afrohet edhe publikut të ri. Ky proces është shumë i rëndësishëm për ruajtjen e këtyre veshjeve, sidomos kur punohet jashtë trojeve shqiptare, ku burimet janë më të kufizuara.
Trashëgimia dhe dallueshmëria
Cila veshje tradicionale shqiptare mendoni se është më unike dhe pse? Sa të ndryshme janë kostumet nga krahinat shqiptare dhe si i përzgjidhni për prezantim?
Për ne dhe për të gjithë shqiptarët, mendoj se ndër veshjet më unike është xhubleta e lashtë. Ajo përfaqëson një nga elementet më të rralla dhe më të veçanta të trashëgimisë sonë kulturore dhe ka një histori shumë të thellë. Kostumet shqiptare janë shumë të larmishme dhe të dizajnuara sipas motiveve të veshjes dhe trevës ku jetojnë. Çdo krahinë ka veçantinë e saj, dhe kjo e bën edhe më të pasur kulturën tonë. Përzgjedhja bëhet me shumë kujdes, duke pasur parasysh përfaqësimin sa më të drejtë të kësaj larmie.
Rinia dhe diaspora
Si po priten këto veshje nga të rinjtë shqiptarë në diasporë? A shihni interes të shtuar për ruajtjen e identitetit kulturor?
Nga rinia shqiptare këto veshje janë pritur me shumë dashuri dhe një prezantim mahnitës. Për ta, ato janë një thesar i çmuar dhe një mënyrë për të ruajtur lidhjen me origjinën e tyre. Interesi është rritur në mënyrë drastike tek rinia jonë e çmuar, dhe kjo na jep shumë shpresë që ky mision do të vazhdojë edhe në të ardhmen me të njëjtin përkushtim.
Eventi në Bernë (25 prill 2026)
Çfarë mund të na thoni për eventin e veçantë në Bernë? Çfarë risish do të sjellë ky manifestim për publikun?
Ky event do të bashkojë dhe do të prezantojë vlerat më të bukura të kulturës dhe traditës sonë kombëtare. Është një moment shumë i rëndësishëm për ne dhe për gjithë komunitetin. Ky event do të sjellë dy koleksione të punuara nga vetë unë si autore e këtij projekti në diasporë. Do të jetë një prezantim i veçantë që synon të afrojë edhe më shumë publikun me këtë pasuri të çmuar.
Bashkëpunimet artistike
Si lindi bashkëpunimi me mjeshtrin Llesh Nikolla dhe çfarë roli ka ai në projekt? Çfarë do të sjellë pjesëmarrja e SH.K.A. Dardania në këtë mbrëmje?
Mjeshtrin e madh z. Llesh Nikolla e kemi takuar në shumë festivale dhe evente, dhe për ne ai është njeriu më i qëlluar në këtë fushë. Bashkëpunimi me të ka ardhur natyrshëm, duke u bazuar në vlerat dhe përkushtimin e përbashkët për traditën. SH.K.A. Dardania do ta pasurojë programin tonë artistik me disa pika të reja, duke e bërë këtë mbrëmje edhe më të plotë dhe më të bukur për publikun.
Dimensioni kulturor
Çfarë mesazhi doni t’i përcillni publikut përmes këtij dokumentari dhe aktiviteti? A mendoni se arti dhe moda mund të jenë ura për ruajtjen e identitetit kombëtar?
Mesazhi ynë është shumë i qartë: ruajtja e identitetit tonë kombëtar është thelbësore. Ne jemi shumë të sigurt se pa prezantimin e këtyre vlerave, nuk do të mundemi ta ruajmë identitetin tonë. Arti dhe moda janë ura shumë të fuqishme për ta bërë këtë, sepse ato komunikojnë drejtpërdrejt me njerëzit dhe i afrojnë ata me rrënjët e tyre.
E ardhmja
Cilat janë planet tuaja të ardhshme në këtë fushë? A pritet një libër tjetër apo projekte të reja ndërkombëtare?
Pas realizimit dhe prezantimit të këtij eventi, ne kemi edhe projekte të tjera me shumë vlera kombëtare dhe tradicionale që do të vazhdojnë këtë rrugëtim. Ne kemi një bagazh shumë të madh materiali dhe përvoje, i cili mund të shndërrohet në një vëllim të ri të këtij projekti, duke e zgjeruar dhe dokumentuar edhe më tej këtë pasuri të jashtëzakonshme. Flora Style Balaj do të mbetet një emër që nuk përfaqëson vetëm modën, por një mision të gjallë për ruajtjen e shpirtit dhe identitetit shqiptar ndër breza. Nga analiza e këtij rrëfimi dhe e veprimtarisë së znj. Flora Balaj, rezulton se ruajtja dhe promovimi i veshjes tradicionale shqiptare në diasporë përbën një proces kompleks, që ndërthur dimensione kulturore, identitare dhe sociale. Angazhimi i saj dëshmon se trashëgimia materiale, siç janë kostumet popullore, nuk ka vetëm vlerë estetike apo historike, por funksionon si një mekanizëm i fuqishëm për ruajtjen dhe riprodhimin e identitetit kombëtar në kontekste migratore. Në mungesë të mbështetjes së strukturuar institucionale, iniciativa individuale dhe familjare merr një rol thelbësor në mbrojtjen e kësaj trashëgimie.
Rasti i znj. Balaj ilustron qartë se përkushtimi personal, bashkëpunimi komunitar dhe mobilizimi i diasporës mund të kompensojnë pjesërisht këtë mungesë, duke krijuar hapësira alternative për promovimin kulturor. Gjithashtu, aktivitetet e saj tregojnë se arti dhe moda tradicionale mund të shërbejnë si ura ndërmjet brezave dhe si mjete efektive për rritjen e ndërgjegjësimit kulturor tek rinia shqiptare në diasporë. Rritja e interesit të të rinjve për këto vlera përbën një indikator pozitiv për vazhdimësinë e identitetit kulturor në të ardhmen.
Në përfundim, ky rrugëtim nuk duhet parë vetëm si një iniciativë individuale artistike, por si një kontribut me rëndësi të gjerë kulturore dhe kombëtare, që nënvizon nevojën për politika më të strukturuara dhe mbështetje institucionale në funksion të ruajtjes dhe promovimit të trashëgimisë shqiptare në nivel ndërkombëtar.
Speciale për helveticALForum.ch
