Nga Prof.dr. Pal Nikolli
“Nuk mund ta bindim brezin e ri se arsimi është çelësi i suksesit për sa kohë që jemi të rrethuar nga të diplomuar të varfër dhe hajdutë të pasur.” — Robert Mugabe
Kjo thënie e Robert Mugabe shpreh një nga kontradiktat më të dhimbshme të shoqërisë shqiptare: u kërkojmë të rinjve të studiojnë, të punojnë, të sakrifikojnë dhe të ndërtojnë të ardhmen mbi dijen, ndërkohë që realiteti u ofron modele të tjera suksesi, ku pasuria nuk lidhet gjithmonë me punën, kompetencën dhe meritën, por shpesh perceptohet si produkt i lidhjeve politike, klientelizmit, korrupsionit dhe abuzimit me pushtetin. Problemi i Shqipërisë nuk është se të rinjtë nuk e kuptojnë vlerën e arsimit. Problemi është se shoqëria nuk u jep gjithmonë prova bindëse se dija dhe ndershmëria shpërblehen.
I. Shqipëria e paradokseve: diploma pa perspektivë, pushtet pa meritë.
Për vite me radhë, brez pas brezi, familjet shqiptare kanë investuar kursimet, mundin dhe shpresat e tyre në arsimimin e fëmijëve. Prindërit kanë sakrifikuar për t’u dhënë mundësi më të mira se ato që patën vetë. Të rinjtë kanë kaluar vite në auditore, kanë marrë diploma, kanë mësuar gjuhë të huaja dhe kanë fituar njohuri profesionale, duke besuar se përgatitja do t’u hapte dyert e një jete dinjitoze.
Por çfarë ndodh kur, pas gjithë këtyre përpjekjeve, ata përballen me papunësinë, pagat e pamjaftueshme, mungesën e mundësive profesionale dhe një treg pune ku njohjet personale mund të peshojnë më shumë se aftësitë?
Çfarë mesazhi marrin kur shohin individë me kompetenca të kufizuara që ngjiten në poste drejtuese, ndërsa profesionistë të përgatitur mbeten në hije? Çfarë duhet të mendojnë kur dëgjojnë për diploma e tituj të dyshimtë, për dyshime mbi plagjiaturën, për tendera të kontestuar dhe për pasuri që nuk arrijnë të shpjegohen bindshëm përballë të ardhurave të ligjshme?
Kur perceptimi se suksesi varet nga lidhjet dhe jo nga merita bëhet i përhapur, dëmi shkon përtej individit: ai godet besimin te institucionet, zhvlerëson përpjekjen dhe dobëson dëshirën për të investuar në dije.
Kjo është një nga plagët më të rënda të Shqipërisë: jo vetëm pabarazia ekonomike, por edhe ndjenja se rregullat nuk vlejnë njësoj për të gjithë.
II. Kur pushteti bëhet shkollë e gabuar për rininë.
Shoqëria nuk i edukon të rinjtë vetëm në shkolla dhe universitete. Ajo i edukon edhe përmes shembujve që u paraqet çdo ditë.
Një nxënës mund të mësojë në librat e qytetarisë se ndershmëria është vlerë, se puna shpërblehet dhe se ligji është i barabartë për të gjithë. Por, nëse jashtë klasës sheh se individë të lidhur me pushtetin përfitojnë privilegje, se përgjegjësia politike shmanget dhe se aftësia për t’u shërbyer të fortëve vlerësohet më shumë se profesionalizmi, atëherë lind një konflikt i thellë midis asaj që mëson dhe asaj që përjeton.
Në këtë përplasje, fjalët e mësuesit rrezikojnë të humbasin përballë shembullit të pushtetit.
Kur një i ri bindet se për të ecur përpara duhet të ketë mikun e duhur, jo aftësinë e duhur, ai fillon të ndryshojë edhe strategjinë e jetës së tij. Disa zgjedhin të përshtaten me sistemin. Disa të tjerë heqin dorë nga përpjekjet. Të shumtë janë ata që e shohin emigracionin si të vetmen rrugë për të gjetur një mjedis ku puna dhe profesionalizmi mund të vlerësohen më drejt.
Kështu, vendi rrezikon të humbasë pikërisht ata njerëz për të cilët ka investuar më shumë: të rinjtë e arsimuar, profesionistët e zotë dhe individët që kërkojnë të ndërtojnë jetën mbi punën e ndershme.
Ndërkohë, kostoja e këtij fenomeni nuk matet vetëm me numrin e njerëzve që largohen. Ajo matet edhe me besimin që humbet, me institucionet që dobësohen dhe me mundësitë e zhvillimit që shtyhen vazhdimisht për një të ardhme të papërcaktuar.
III. Universiteti: aty ku duhet të fitojë dija, jo klientelizmi.
Në këtë realitet, universiteti shqiptar ka një përgjegjësi të jashtëzakonshme.
Universiteti duhet të jetë institucioni ku i riu mëson se dija ka autoritet, se titulli akademik kërkon integritet, se promovimi profesional mbështetet në kontribut dhe se vlerësimi bëhet mbi kritere të matshme e të barabarta.
Por çfarë ndodh kur universiteti përfshihet nga klientelizmi, kur procedurat e meritokracisë vihen në dyshim, kur promovimi akademik nuk shoqërohet gjithmonë me transparencë dhe kur dyshimet për plagjiaturë apo përvetësim të meritave shkencore nuk marrin përgjigje bindëse?
Dëmi është i dyfishtë. Në radhë të parë, dëmtohen institucionet akademike dhe ata pedagogë e studiues që ndërtojnë karrierën përmes punës së ndershme. Në radhë të dytë, dëmtohen studentët, të cilët mund të arrijnë në përfundimin se edhe në tempullin e dijes nuk vendos gjithmonë dija.
Një universitet që toleron zhvlerësimin e meritës nuk prodhon vetëm diploma me vlerë të diskutueshme. Ai rrezikon të prodhojë edhe qytetarë që humbasin besimin te drejtësia, te konkurrenca e ndershme dhe te mundësia për të ndryshuar shoqërinë përmes dijes.
Prandaj, reforma universitare nuk mund të kufizohet te ndërtesat, programet, projektet apo dokumentet strategjike. Ajo duhet të fillojë nga një pyetje themelore: A vlerësohet realisht ai që di, punon dhe krijon, apo ai që di të përshtatet me interesat e pushtetit?
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje përcakton jo vetëm cilësinë e arsimit të lartë, por edhe modelin shoqëror që universiteti u ofron brezave të rinj.
IV. Kur pasuria bëhet më e rëndësishme se karakteri.
Një shoqëri nuk mund të ndërtohet mbi bindjen se qëllimi justifikon çdo mjet. Pasuria e fituar me punë, krijimtari dhe sipërmarrje është e respektueshme. Ajo krijon vende pune, zhvillon ekonominë dhe përmirëson jetën e individëve.
Por pasuria e krijuar përmes korrupsionit, abuzimit me detyrën apo përvetësimit të pasurisë publike nuk është sukses. Është dështim moral dhe, kur provohet shkelja e ligjit, përgjegjësi ligjore.
Po kështu, një diplomë nuk e bën automatikisht njeriun të ditur, as një titull akademik nuk e garanton integritetin. Vlera e vërtetë e arsimimit shfaqet në aftësinë për të menduar në mënyrë kritike, për të prodhuar dije, për të zgjidhur probleme dhe për t’i shërbyer shoqërisë me përgjegjësi.
Shqipëria ka nevojë për një ndryshim të thellë të kritereve me të cilat vlerëson suksesin. Duhet të nderojë sipërmarrësin që pasurohet duke krijuar vlerë, shkencëtarin që prodhon dije, mësuesin që formon breza, mjekun që shpëton jetë, inxhinierin që ndërton me përgjegjësi dhe nëpunësin që mbron interesin publik.
Në të kundërt, kur fama dhe pasuria bëhen treguesit kryesorë të suksesit, ndërsa ndershmëria shihet si dobësi dhe puna e palodhur si rrugë tepër e ngadaltë, shoqëria rrezikon të përmbysë hierarkinë e saj morale.
Atëherë nuk është më individi i pandershëm që ndihet i turpëruar përballë shoqërisë. Është njeriu i ndershëm që detyrohet të shpjegojë pse nuk pranon të bëhet pjesë e lojës.
V. Brezi i ri nuk ka nevojë për predikime, por për shembuj.
Nuk mund t’u kërkojmë të rinjve të besojnë te meritokracia nëse institucionet nuk funksionojnë mbi parimet e saj. Nuk mund t’u kërkojmë të zgjedhin universitetin, nëse diploma nuk u ofron perspektivë reale profesionale. Nuk mund t’u kërkojmë të qëndrojnë në Shqipëri, nëse vendi nuk krijon mundësi të drejta për punësim, zhvillim dhe karrierë.
Dhe, mbi të gjitha, nuk mund t’u kërkojmë të jenë të ndershëm, nëse u japim shembuj se pandëshkueshmëria është më e leverdishme se integriteti.
Ndryshimi duhet të fillojë nga institucionet publike, politika, administrata dhe universitetet. Punësimi duhet të mbështetet te kompetenca. Promovimi duhet të mbështetet te merita. Pasuria e zyrtarëve duhet t’u nënshtrohet mekanizmave ligjorë të kontrollit. Akuzat për korrupsion duhet të hetohen dhe të gjykohen me paanshmëri. Shkeljet akademike duhet të trajtohen me standarde shkencore dhe procedura transparente, jo sipas interesave të individëve apo grupeve.
Këto nuk janë kërkesa abstrakte. Janë kushtet minimale që një shoqëri duhet të plotësojë për t’u kërkuar qytetarëve të saj të besojnë te puna, arsimi dhe ligji.
Rinia shqiptare nuk ka nevojë të dëgjojë pafund se arsimi është çelësi i suksesit. Ajo ka nevojë të shohë se mësuesi i përkushtuar respektohet, se studenti i talentuar ka mundësi të përparojë, se shkencëtari vlerësohet për veprën e tij, se profesionisti punësohet për aftësitë që zotëron dhe se askush nuk është mbi ligjin.
Kur këto bëhen realitet, arsimi nuk ka më nevojë të mbrohet me fjalime. Ai bëhet vetë argumenti më i fortë për të ardhmen.
VI. Shqipëria që duhet të ndërtojmë.
Thënia e Mugabe na vë përpara një pasqyre të pakëndshme: sa bindëse është thirrja për arsimim në një shoqëri ku suksesi i dukshëm i disa individëve krijon dyshimin se rrugët e shkurtra, lidhjet dhe abuzimi me pushtetin shpërblehen më shumë se dija dhe puna?
Kjo pyetje nuk duhet përdorur për të denigruar njerëzit e pasur, për të zhvlerësuar arsimin apo për të mbjellë pesimizëm. Përkundrazi, ajo duhet të na shtyjë të ndërtojmë një shoqëri ku pasuria e ligjshme respektohet, dija shpërblehet, ndershmëria mbrohet dhe pushteti ushtrohet me përgjegjësi.
Shqipëria nuk ka mungesë të të rinjve të talentuar, të pedagogëve të përkushtuar, të profesionistëve të aftë apo të njerëzve që besojnë te puna. Ajo ka nevojë për institucione që t’u japin këtyre njerëzve hapësirën që meritojnë dhe që nuk i detyrojnë të zgjedhin midis integritetit dhe suksesit.
Prandaj, sfida e vërtetë nuk është thjesht t’i bindim të rinjtë të studiojnë më shumë. Është të krijojmë një vend ku ajo që mësojnë në shkollë të mos përgënjeshtrohet nga ajo që shohin në jetën publike.
Sepse një shoqëri që u mëson fëmijëve të respektojnë dijen, por shpërblen mediokritetin; që u flet për ndershmërinë, por toleron korrupsionin; që u kërkon të punojnë, por lejon që merita të zëvendësohet nga klientelizmi, rrezikon të shkatërrojë vetë besimin mbi të cilin mbështetet e ardhmja e saj.
Në fund, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes nuk është pse të rinjtë shqiptarë po humbasin besimin te arsimi, por çfarë kemi bërë ne si shoqëri që ata të mos e humbasin.
Dhe përgjigjja fillon me një parim të thjeshtë: Në Shqipëri, suksesi duhet të jetë rezultat i dijes, punës dhe meritës, jo privilegj i lidhjeve, pushtetit dhe pandëshkueshmërisë.
Vetëm atëherë do të mund t’u themi të rinjve, me bindje dhe pa hipokrizi: mësoni, punoni, krijoni dhe qëndroni në vendin tuaj, sepse këtu e ardhmja juaj nuk do të varet nga ajo që njihni, por nga ajo që dini të bëni./GDielli
