Analizë nga Rafael Floqi
Nga 3 janari 2027, kur Kongresi i 120-të amerikan të marrë detyrën në Kapitol, presidenti Donald Trump do të përballet me një realitet të ri politik. Fitorja e demokratëve në të dyja dhomat e Kongresit u jep atyre kontrollin mbi procesin legjislativ, buxhetin federal, hetimet parlamentare dhe mbikëqyrjen e administratës. Por sa larg mund të shkojë ky pushtet dhe çfarë mund të bëjë presidenti për ta kundërshtuar?
Në sistemin kushtetues amerikan, Kongresi nuk është thjesht një institucion që miraton ligje. Ai është një nga tri shtyllat e pushtetit federal, krahas presidencës dhe gjyqësorit. James Madison, një nga hartuesit kryesorë të Kushtetutës amerikane, shkruante në Federalist No. 51, më 1788: “Ambition must be made to counteract ambition.” Ambicia duhet të vihet përballë ambicies.
Kjo fjali përmbledh filozofinë mbi të cilën është ndërtuar demokracia amerikane: asnjë pushtet nuk duhet të jetë aq i fortë sa të mos kontrollohet nga një tjetër.
Kongresi i 120-të: Një revolucion politik në Kapitol
Më 3 janar 2027, 435 anëtarët e Dhomës së Përfaqësuesve dhe 100 senatorët do të përbëjnë Kongresin e ri amerikan. Të gjithë përfaqësuesit zgjidhen çdo dy vjet, ndërsa senatorët shërbejnë mandate gjashtëvjeçare, me afërsisht një të tretën e vendeve që rinovohen në çdo cikël zgjedhor.
Fitorja e demokratëve në të dyja dhomat ka rëndësi të jashtëzakonshme. Po të kishin fituar vetëm Dhomën e Përfaqësuesve, ata do të mund të bllokonin një pjesë të agjendës presidenciale, por do të kishin më pak ndikim mbi emërimet e administratës.
Me kontrollin e Senatit, demokratët fitojnë edhe një instrument vendimtar: të drejtën për të shqyrtuar dhe miratuar ose refuzuar kandidatët e presidentit për poste të rëndësishme federale. Ky ndryshim e detyron Trumpin të zgjedhë ndërmjet përplasjes së vazhdueshme dhe kompromisit politik.
Komisionet parlamentare: Aty ku fillon pushteti
Një nga ndryshimet më të rëndësishme do të ndodhë në drejtimin e komisioneve parlamentare.
Partia që kontrollon secilën dhomë merr përgjithësisht kryesimin e komisioneve të saj. Kryetarët e tyre mund të organizojnë seanca dëgjimore, të thërrasin zyrtarë për dëshmi, të kërkojnë dokumente dhe të ndikojnë fuqishëm mbi projektligjet që kalojnë për shqyrtim.
Komisioni për Mënyrat dhe Mjetet në Dhomën e Përfaqësuesve merret me tatimet dhe çështje të rëndësishme të të ardhurave federale. Komisionet e Buxhetit përcaktojnë kuadrin e përgjithshëm fiskal, ndërsa komisionet e Ndarjes së Fondeve vendosin mbi projektligjet që financojnë funksionimin e qeverisë. Po aq të rëndësishme janë komisionet gjyqësore, të forcave të armatosura dhe të marrëdhënieve me jashtë.
Një shembull historik është hetimi i skandalit Watergate, kur komisioni i posaçëm i Senatit, i drejtuar nga demokrati Sam Ervin, luajti rol vendimtar në zbulimin e abuzimeve të administratës së presidentit Richard Nixon. Edhe sot, kontrolli i komisioneve mund t’u japë demokratëve mundësinë të hetojnë vendimet e administratës Trump, shpenzimet federale dhe veprimtarinë e zyrtarëve të lartë.
Trump dhe kërcënimi i vetos presidenciale
Kushtetuta amerikane kërkon që një projektligj, si rregull, të miratohet në të njëjtën formë nga Dhoma e Përfaqësuesve dhe Senati përpara se t’i dërgohet presidentit. Presidenti mund ta nënshkruajë ose ta kundërshtojë me veto. Për ta rrëzuar veton, nevojitet një shumicë prej dy të tretash në secilën dhomë. Trump kishte paralajmëruar se mund të bëhej “Mr. Veto”, duke sinjalizuar gatishmërinë për të bllokuar projektligjet e demokratëve.
Por pas zgjedhjeve, në një telefonatë me gazetaren Dasha Burns të Politico-s, ai dha një mesazh tjetër: “Do të bashkëpunojmë me demokratët që gjërat të shkojnë mirë në vendin tonë. Nuk dua thjesht të qëndroj aty për dy vite dhe të vë veto për gjithçka.” Ky qëndrim kujton presidentin republikan Ronald Reagan, i cili, megjithëse përballej me një Dhomë Përfaqësuesish të kontrolluar nga demokratët, arriti marrëveshje të rëndësishme për reformën tatimore të vitit 1986.
Edhe presidenti demokrat Bill Clinton, pas fitores republikane në Kongres më 1994, u detyrua të negocionte me kundërshtarët për buxhetin dhe reformën e ndihmës sociale.
Historia amerikane tregon se bashkëjetesa politike mund të prodhojë marrëveshje, por edhe kriza të thella institucionale.
Buxheti federal: Arma më e fuqishme e Kongresit
Pushteti më i madh i Kongresit qëndron te kontrolli i financave publike. Për vitin fiskal 2026, shpenzimet federale vlerësohen në rreth 7.4 trilionë dollarë, përfshirë programet e detyrueshme, interesat e borxhit dhe shpenzimet diskrecionale. Programet si Social Security, Medicare dhe Medicaid financohen sipas ligjeve ekzistuese, ndërsa shpenzimet diskrecionale kërkojnë miratime të rregullta buxhetore.
Këtu përfshihen financimi i agjencive federale, infrastruktura, drejtësia dhe një pjesë e madhe e buxhetit të mbrojtjes.
Nëse Kongresi dhe presidenti nuk arrijnë marrëveshje për financimin, mund të ndodhë ajo që amerikanët e quajnë government shutdown, mbyllja e pjesshme e administratës federale. Një shembull ishte kriza e viteve 2018–2019, kur mosmarrëveshja për financimin e murit në kufirin me Meksikën shkaktoi një mbyllje 35-ditore të një pjese të qeverisë federale. Kjo është arsyeja pse kontrolli demokrat i Kongresit mund të ndikojë drejtpërdrejt mbi prioritetet e Trumpit, përfshirë emigracionin, mbrojtjen dhe shpenzimet qeveritare.
Shkarkimi i presidentit dhe kontrolli mbi kabinetin
Një tjetër kompetencë e rëndësishme është procedura e shkarkimit, ose impeachment. Dhoma e Përfaqësuesve ka të drejtën ekskluzive të miratojë akuzat kushtetuese kundër presidentit dhe zyrtarëve të tjerë federalë.
Senati zhvillon gjykimin dhe vendos për dënimin, i cili kërkon votat e dy të tretave të senatorëve të pranishëm. Trump është përballur dy herë me këtë procedurë, në vitet 2019 dhe 2021, por në të dyja rastet Senati nuk votoi për dënimin e tij.
Kontrolli demokrat i Kongresit nuk nënkupton automatikisht një procedurë të tretë shkarkimi. Megjithatë, ai krijon mundësi më të mëdha për hetime parlamentare dhe mbikëqyrje të administratës. Senati ka gjithashtu kompetencën ekskluzive për konfirmimin e shumë emërimeve presidenciale.
Nëse Trump vendos të zëvendësojë sekretarin e Mbrojtjes Pete Hegseth me Ron DeSantis, kandidatura do të duhet të kalojë nëpër procesin përkatës të konfirmimit në Senat, përveç rasteve kur zbatohet një përjashtim ligjor. E njëjta procedurë vlen për ambasadorët, drejtues të agjencive federale dhe gjyqtarët e Gjykatës së Lartë.
Një shembull domethënës është viti 2016, kur Senati i kontrolluar nga republikanët nuk zhvilloi seancë dëgjimore apo votim për Merrick Garland, kandidatin e presidentit Barack Obama për Gjykatën e Lartë. Kjo tregoi se kontrolli i Senatit mund të ndikojë jo vetëm politikën e një presidenti, por edhe drejtimin afatgjatë të sistemit gjyqësor amerikan.
Demokracia amerikane përballë provës së bashkëjetesës
Në fund, marrëdhënia ndërmjet Trumpit dhe Kongresit demokrat do të përcaktohet nga aftësia e institucioneve për të ushtruar pushtetin pa e paralizuar shtetin. As presidenti nuk mund ta zëvendësojë Kongresin në miratimin e ligjeve, as Kongresi nuk mund të marrë përsipër kompetencat kushtetuese të presidentit.
Siç paralajmëronte James Madison në Federalist No. 47: “Grumbullimi i të gjitha pushteteve, legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, në të njëjtat duar […] mund të konsiderohet me të drejtë vetë përkufizimi i tiranisë.”
Ky është thelbi i sistemit amerikan të kontrollit dhe ekuilibrit të pushteteve. Konflikti ndërmjet institucioneve nuk është domosdoshmërisht shenjë dobësie; shpesh është mekanizmi përmes të cilit demokracia pengon përqendrimin e pushtetit.
Për Donald Trumpin, dy vitet e ardhshme mund të jenë më të vështirat politikisht. Për demokratët, fitorja sjell jo vetëm pushtet, por edhe përgjegjësi. Ndërsa për amerikanët, sfida mbetet nëse Uashingtoni do të prodhojë marrëveshje që përmirësojnë jetën e qytetarëve, apo një luftë politike që do ta mbajë vendin në ngërç deri në zgjedhjet presidenciale të vitit 2028.
Sepse në demokracinë amerikane, fitimi i zgjedhjeve të jep të drejtën të qeverisësh, por jo të drejtën të qeverisësh pa kufij./GDielli
