Shpenzimet për arsimin kanë mbetur pothuajse të pandryshuara gjatë dekadës së fundit, ndërsa investimet në infrastrukturën fizike kanë zënë një peshë dukshëm më të lartë në ekonomi. Hendeku me Bashkimin Europian dhe vendet e rajonit ngre pikëpyetje për cilësinë e arsimit, aftësitë e të rinjve dhe perspektivën e zhvillimit ekonomik të vendit.
Shqipëria vijon të investojë më pak në arsim sesa mesatarja e Bashkimit Europian, duke lënë të pazgjidhur një nga sfidat kryesore për zhvillimin afatgjatë të ekonomisë: krijimin e një kapitali njerëzor të aftë për t’iu përshtatur kërkesave të tregut modern të punës. Gjatë dekadës së fundit, pesha e shpenzimeve për arsimin në Prodhimin e Brendshëm Bruto ka shënuar një rritje minimale, nga 3.1% në vitin 2015 në rreth 3.2% dhjetë vjet më vonë. Ky ndryshim i papërfillshëm tregon se arsimi nuk ka përfituar një shtysë të konsiderueshme financiare, pavarësisht nevojës për të përmirësuar cilësinë e mësimdhënies, për të modernizuar institucionet arsimore dhe për të përgatitur të rinjtë për profesionet e së ardhmes. Në një ekonomi ku kostot e jetesës rriten dhe kërkesa për aftësi të specializuara bëhet gjithnjë e më e lartë, investimi në arsim mbetet thelbësor për krijimin e vendeve të punës me paga më të mira dhe për rritjen e produktivitetit. Megjithatë, ecuria e financimit publik sugjeron se ky sektor nuk ka qenë ndër prioritetet kryesore të politikës buxhetore.
Shqipëria larg mesatares europiane
Hendeku financiar bëhet më i dukshëm kur shpenzimet për arsimin në Shqipëri krahasohen me ato të vendeve të Bashkimit Europian. Sipas të dhënave të Eurostat të cituara për vitin 2024, qeveritë e vendeve anëtare shpenzuan rreth 860 miliardë euro për arsim, ose afërsisht 4.7% të PBB-së së përbashkët.
Në të njëjtin vit, Shqipëria shpenzonte rreth 3.1% të PBB-së për këtë sektor, një diferencë prej 1.6 pikësh përqindjeje nga mesatarja europiane.
Për të arritur këtë nivel, Shqipëria do të duhej të rriste financimin për arsimin me rreth 55% krahasuar me nivelin e shpenzimeve të vitit 2024. Një rritje e tillë do të kërkonte jo vetëm më shumë burime buxhetore, por edhe një rishikim të prioriteteve të shpenzimeve publike, në mënyrë që arsimi të trajtohej si investim strategjik për ekonominë dhe jo thjesht si një zë i zakonshëm i buxhetit.
Diferenca është edhe më e madhe në krahasim me vendet e Europës Veriore, të cilat i kushtojnë rëndësi të veçantë zhvillimit të kapitalit njerëzor, përmirësimit të aftësive profesionale dhe përshtatjes së sistemit arsimor me transformimet teknologjike.
Edhe brenda Ballkanit Perëndimor, Shqipëria përballet me një hendek financimi. Të dhënat e cituara për Bosnjë-Hercegovinën tregojnë shpenzime pranë 4% të PBB-së, ndërsa Serbia rreth 3.4%. Këto diferenca nxjerrin në pah nevojën për të analizuar jo vetëm shumën e fondeve të alokuara, por edhe mënyrën se si ato përkthehen në cilësi arsimore dhe rezultate konkrete.
Investimet në infrastrukturë dominojnë prioritetet
Ndërsa financimi i arsimit ka mbetur pothuajse në vendnumëro, investimet publike në asetet fizike të infrastrukturës kanë zënë mesatarisht më shumë se 5% të PBB-së përgjatë dekadës së fundit, sipas të dhënave të paraqitura.
Infrastruktura është një element i rëndësishëm për zhvillimin ekonomik, por pesha e saj e lartë në shpenzimet publike nuk ka garantuar domosdoshmërisht përfitimet e pritshme. Mungesa e studimeve të plota të fizibilitetit, problemet me planifikimin dhe dyshimet për korrupsion në projekte të ndryshme kanë ngritur pikëpyetje mbi efektivitetin e përdorimit të fondeve publike.
Në këto kushte, debati nuk lidhet vetëm me nevojën për të investuar më shumë, por edhe me mënyrën se si shpërndahen burimet e kufizuara të buxhetit. Një ekonomi që investon ndjeshëm në asete fizike, por nuk arrin të forcojë në të njëjtën masë aftësitë e fuqisë punëtore, rrezikon të mos shfrytëzojë plotësisht potencialin e investimeve të saj.
Kapitali njerëzor është një faktor vendimtar për produktivitetin, inovacionin dhe konkurrueshmërinë. Pa një sistem arsimor cilësor, edhe infrastruktura më moderne e ka më të vështirë të gjenerojë zhvillim të qëndrueshëm dhe vende pune me vlerë të shtuar të lartë.
Rezultatet arsimore ngrenë pikëpyetje për cilësinë
Problemet e financimit shoqërohen edhe me shqetësime për rezultatet e nxënësve. Performanca e Shqipërisë në testimet ndërkombëtare PISA ka nxjerrë në pah dobësi në aftësitë bazë, duke e bërë të domosdoshëm diskutimin mbi cilësinë e mësimdhënies dhe efikasitetin e politikave arsimore.
Në të njëjtën kohë, sistemet arsimore europiane po përballen me nevojën për të integruar teknologjinë, aftësitë digjitale, inovacionin dhe arsimin profesional në procesin mësimor. Këto ndryshime synojnë t’i përgatisin të rinjtë për një treg pune që po transformohet nga automatizimi, inteligjenca artificiale dhe kërkesa në rritje për profesione të specializuara.
Për Shqipërinë, sfida është e dyfishtë: të përmirësojë rezultatet e arsimit bazë dhe, njëkohësisht, të krijojë ura më të forta mes shkollave, universiteteve dhe bizneseve. Pa këtë lidhje, të rinjtë rrezikojnë të përballen me mospërputhje mes arsimimit që marrin dhe aftësive që kërkojnë punëdhënësit.
Ekonomia mbetet e ekspozuar ndaj produktivitetit të ulët
Financimi i kufizuar i arsimit ka rëndësi përtej sektorit arsimor, pasi ndikon drejtpërdrejt në modelin e zhvillimit ekonomik. Kur investimet në aftësi, teknologji dhe formim profesional nuk janë të mjaftueshme, ekonomia e ka më të vështirë të kalojë drejt aktiviteteve me produktivitet dhe paga më të larta.
Në këto kushte, një pjesë e konsiderueshme e vendeve të punës vijon të përqendrohet në sektorë ku vlera e shtuar dhe pagat janë relativisht të ulëta. Ky model kufizon mundësitë e të rinjve për të ndërtuar karriera të qëndrueshme dhe mund të shtojë presionin për emigrim, veçanërisht kur perspektivat profesionale dhe ekonomike në vend perceptohen si të kufizuara.
Për më tepër, krahasimi i shpenzimeve si përqindje e PBB-së nuk e pasqyron plotësisht diferencën reale të burimeve që përfitojnë nxënësit dhe studentët. Ekonomitë europiane kanë përgjithësisht të ardhura për frymë shumë më të larta, çka u mundëson të shpenzojnë më shumë në terma absolutë për çdo nxënës apo student. Për rrjedhojë, edhe kur diferencat në përqindje duken relativisht të kufizuara, hendeku në burimet konkrete për arsim mund të jetë shumë më i madh.
Rritja e buxhetit nuk mjafton pa reforma
Rritja e financimit për arsimin është një hap i rëndësishëm, por jo i mjaftueshëm në vetvete. Përmirësimi i rezultateve kërkon që fondet shtesë të orientohen drejt nevojave konkrete të sistemit: cilësisë së mësimdhënies, përgatitjes dhe mbështetjes së mësuesve, infrastrukturës shkollore, teknologjisë, arsimit profesional dhe programeve që u përgjigjen kërkesave të tregut të punës.
Po aq i rëndësishëm është monitorimi i rezultateve dhe transparenca mbi mënyrën se si përdoren fondet publike. Financimi duhet të shoqërohet me objektiva të matshëm, vlerësim të performancës dhe mekanizma që garantojnë se burimet arrijnë aty ku nevojiten më shumë.
Në fund, zgjedhja buxhetore nuk është thjesht mes ndërtimit të infrastrukturës dhe financimit të arsimit. Të dyja janë të nevojshme për zhvillimin e vendit. Problemi lind kur investimi në kapitalin fizik nuk shoqërohet me një përpjekje të krahasueshme për të zhvilluar kapitalin njerëzor.
Pas një dekade me ndryshime minimale në peshën e shpenzimeve për arsimin, Shqipëria përballet me një pyetje thelbësore: sa e gatshme është të investojë sot te njerëzit për të krijuar një ekonomi më produktive nesër? Përgjigjja do të përcaktojë jo vetëm cilësinë e shkollimit, por edhe mundësitë e punësimit, nivelin e pagave dhe aftësinë e vendit për t’u afruar me standardet europiane, monitor, transmeton syrinet
Foto për ilustrim
