Qëndrimi i kryeministrit Hristijan Mickoski për përdorimin e gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës ka hapur një tjetër debat mbi barazinë gjuhësore dhe zbatimin e të drejtave të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Studentët shqiptarë e konsiderojnë propozimin një hap përpara, por jo zgjidhjen që kanë kërkuar prej muajsh.
Gjuha shqipe do të jetë pjesë e provimit të jurisprudencës në Maqedoninë e Veriut, por vetëm deri në një pikë. Kryeministri Hristijan Mickoski ka bërë të ditur se kandidatët do të mund ta japin pjesën teorike në gjuhën në të cilën kanë studiuar, ndërsa simulimet e procedurave penale dhe civile do të zhvillohen vetëm në gjuhën maqedonase.
Me këtë qëndrim, qeveria ofron një zgjidhje të pjesshme për një kërkesë që prej muajsh është në qendër të debatit institucional dhe shoqëror. Për rreth 400 studentë shqiptarë të drejtësisë, të cilët kanë kërkuar që provimi të mund të zhvillohet plotësisht në gjuhën shqipe, ky propozim nuk e përmbush të drejtën për të cilën kanë protestuar.
“Provimi i jurisprudencës nuk do të jetë 100 për qind në gjuhën shqipe”, ka deklaruar Mickoski, duke e arsyetuar qëndrimin e tij me çështje që, sipas tij, lidhen me sundimin e ligjit dhe funksionimin e sistemit gjyqësor. Sipas propozimit, pjesa teorike do të mund të zhvillohet në shqip, turqisht ose anglisht, ndërsa pjesa praktike do të mbetet në maqedonisht.
Ky qëndrim është më i kufizuar sesa propozimi i ministrit të Drejtësisë, Jeton Shasivari, i cili kishte paralajmëruar mundësinë që rreth 84 për qind e provimit të zhvillohej në gjuhën shqipe.
Një kërkesë që doli nga auditorët në rrugë
Kjo çështje nuk është e re. Kërkesa e studentëve shqiptarë u ngrit që në nëntor të vitit 2024, ndërsa në janar të këtij viti studentë nga Universiteti i Tetovës, Universiteti i Evropës Juglindore dhe Universiteti “Nënë Tereza” iu drejtuan institucioneve me peticion.
Ata kërkojnë zbatimin e Ligjit për përdorimin e gjuhëve, duke argumentuar se shqipja, si gjuhë zyrtare në vend, duhet të respektohet edhe në proceset e provimeve profesionale.
Në prill, pakënaqësia u shndërrua në protesta para Ministrisë së Drejtësisë në Shkup. Kërkesa e studentëve mori edhe vëmendje ndërkombëtare. Ambasadori i Italisë, Paolo Palminteri, e cilësoi atë legjitime, ndërsa ambasadori i Bashkimit Evropian, Michalis Rocas, kërkoi respektimin e kornizës ligjore dhe standardeve ndërkombëtare.
Tensionet u shtuan më 18 maj, kur gjatë protestave u arrestuan pesë studentë. Një ditë më vonë, zëvendëskryeministri Izet Mexhiti deklaroi se ishte arritur dakordësia me Mickoskin, duke krijuar pritshmëri se çështja do të merrte një zgjidhje më të gjerë.
Megjithatë, zhvillimet e fundit tregojnë se rruga drejt një marrëveshjeje përfundimtare mbetet e hapur dhe e ndërlikuar.
Përplasjet politike dhe përgjegjësia e koalicionit qeverisës
Çështja e provimit të jurisprudencës ka nxjerrë në pah edhe dallimet brenda koalicionit qeverisës. Kryetari i ZNAM-it, Maksim Dimitrievski, ka paralajmëruar se partia e tij mund të largohet nga qeveria nëse provimi zhvillohet edhe në gjuhën shqipe. Ky qëndrim ka shtuar presionin politik mbi kryeministrin dhe partnerët shqiptarë në pushtet.
Në anën tjetër, VLEN-i është përballur me një sfidë të rëndësishme politike. Në maj, përfaqësues të këtij koalicioni kishin deklaruar se ekzistonte dakordësia e kryeministrit për zgjidhjen e çështjes. Tani, kur propozimi i Mickoskit rezulton më i kufizuar, VLEN-i duhet të dëshmojë se mund t’i mbrojë kërkesat e studentëve shqiptarë brenda institucioneve.
Zëvendëskryeministri Bekim Sali ka deklaruar se çështja është në proces zgjidhjeje dhe se vendimi mund të shërbejë edhe si precedent për provime të tjera profesionale.
Ndërkohë, opozita shqiptare e ka shfrytëzuar këtë zhvillim për të kritikuar qeverinë. BDI-ja dhe Lidhja Shqiptare kanë ngritur shqetësimet e tyre për moszbatimin e plotë të të drejtave gjuhësore. Përfaqësues të këtyre subjekteve vlerësojnë se lejimi i shqipes vetëm në pjesën teorike nuk përbën barazi të plotë.
Studentët kërkojnë zgjidhje, jo premtime
Për studentët shqiptarë, çështja nuk përfundon me lejimin e gjuhës shqipe në një pjesë të provimit. Ata kërkojnë një zgjidhje të mbështetur në argumente të qarta ligjore dhe një afat konkret për zbatimin e saj.
Provimi i jurisprudencës është një kusht i rëndësishëm për karrierën profesionale të juristëve të rinj, të cilët synojnë të bëhen gjyqtarë, prokurorë apo avokatë. Prandaj, mundësia e përdorimit të gjuhës shqipe nuk duhet trajtuar thjesht si çështje simbolike apo si kompromis politik ndërmjet partnerëve të koalicionit.
Në thelb, debati lidhet me një pyetje shumë më të rëndësishme: a zbatohen të drejtat e garantuara me ligj njësoj për të gjithë qytetarët, apo ato kufizohen kur përballen me interesat politike dhe institucionale?
Një çështje që prek edhe mërgatën shqiptare
Zhvillimet në Maqedoninë e Veriut po ndiqen me vëmendje edhe në Kosovë, Shqipëri dhe në mërgatën shqiptare, veçanërisht në Zvicër dhe Gjermani, ku jetojnë mijëra familje me prejardhje nga këto treva.
Për shumë prindër shqiptarë që jetojnë jashtë vendit, arsimimi dhe avancimi profesional i fëmijëve në gjuhën amtare mbetet një çështje me rëndësi të veçantë. Respektimi i shqipes në institucionet shtetërore është gjithashtu një tregues i rëndësishëm i barazisë dhe i funksionimit demokratik të një shteti shumëetnik. Në fund, studentët nuk po kërkojnë privilegj, por trajtim të barabartë dhe respektim të të drejtave të tyre. Një shtet që synon integrimin evropian duhet të dëshmojë se barazia nuk mbetet vetëm në deklarata politike dhe në dokumente ligjore, por zbatohet edhe në praktikë. Shqipja nuk mund të jetë zyrtare vetëm kur është e përshtatshme për politikën. Ajo duhet të respektohet edhe atëherë kur qytetarët kërkojnë që të drejtat e tyre të zbatohen plotësisht./BS
