Nga Saimir Kadiu
Në vitin kur Shtetet e Bashkuara të Amerikës kremtojnë 250-vjetorin e Pavarësisë, shqiptarët kanë një arsye të veçantë për të festuar. Prej më shumë se një shekulli e gjysmë, ata janë bërë pjesë e historisë amerikane, duke kontribuar në politikë, diplomaci, shkencë, art, biznes, ushtri dhe kulturë. Është historia e një komuniteti që u largua nga një atdhe i vogël në Ballkan, por gjeti në Amerikë vendin ku liria, puna dhe talenti shpërbleheshin.
Emigrimi shqiptar drejt Shteteve të Bashkuara filloi në fund të shekullit XIX. Emigrantët e parë, që mbërritën rreth viteve 1884–1890, vinin kryesisht nga Korça, Kolonja, Përmeti dhe viset e tjera shqiptare. Ata punuan në fabrikat e Massachusetts, në minierat e Pensilvanisë, në ndërtim dhe tregti. Nuk kishin pasuri, por kishin një pasuri më të madhe: besimin se përmes punës mund të ndërtonin një jetë më të mirë.
Bostoni u bë zemra e diasporës shqiptare. Pikërisht aty u themelua Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, organizata që për më shumë se një shekull mbrojti interesat kombëtare shqiptare dhe krijoi një urë të fuqishme miqësie ndërmjet Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara.
Në krye të kësaj historie qëndrojnë dy kolosë të kombit.
Faik Konica ishte diplomati, publicisti dhe intelektuali që i prezantoi Amerikës kulturën dhe identitetin shqiptar. Si drejtues i gazetës Dielli, udhëheqës i “Vatrës” dhe ministër i Shqipërisë në Uashington, ai u bë zëri më i respektuar i shqiptarëve në SHBA.
Fan Stilian Noli ishte figura më universale që ka nxjerrë diaspora shqiptare: peshkop, shkrimtar, përkthyes, historian, muzikolog, burrë shteti dhe orator i rrallë. Ai themeloi Kishën Ortodokse Shqiptare në Amerikë, udhëhoqi “Vatrën”, u bë Kryeministër i Shqipërisë dhe ia kushtoi jetën idealeve të lirisë dhe demokracisë.
Krahas tyre, patriotë të tjerë e bënë diasporën shqiptare një forcë të vërtetë kombëtare.
Mid’hat Frashëri, biri i Abdyl Frashërit, i kaloi vitet e fundit të jetës në New York duke punuar për bashkimin e emigracionit shqiptar dhe për mbrojtjen e interesave kombëtare.
Konstandin Çekrezi, historian dhe diplomat, ia kushtoi jetën prezantimit të historisë shqiptare në opinionin publik amerikan.
Kristo Dako dhe Sevasti Qiriazi Dako punuan për arsimin kombëtar, emancipimin e gruas shqiptare dhe organizimin e diasporës.
Rexhep Krasniqi, Arshi Pipa dhe Sami Repishti, secili në mënyrën e vet, u bënë mbrojtës të lirisë, të drejtave të njeriut dhe të çështjes shqiptare gjatë dekadave të komunizmit.
Një kapitull krenarie përbën lobimi shqiptaro-amerikan.
Joe DioGuardi, kongresmeni i parë amerikan me origjinë arbëreshe, dhe bashkëshortja e tij Shirley Cloyes DioGuardi, përmes Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane, e shndërruan çështjen e Kosovës në një kauzë të njohur në Kongresin Amerikan. Ata mobilizuan senatorë, kongresmenë dhe opinionin publik amerikan në mbrojtje të shqiptarëve gjatë viteve të luftës.
Në këtë përpjekje u angazhuan edhe biznesmenë, intelektualë e veprimtarë si Harry Bajraktari, Ekrem Bardha, Florin Krasniqi dhe shumë të tjerë, të cilët investuan kohë, pasuri dhe energji për ta bërë zërin e shqiptarëve të dëgjohej në Uashington.
Historia e shqiptarëve në Amerikë është edhe histori arti.
John Belushi mbetet një ikonë e komedisë amerikane. Me talentin e tij shpërthyes ai ndryshoi përgjithmonë televizionin amerikan. Vëllai i tij, Jim Belushi, ndërtoi një karrierë të gjatë në film dhe teatër, duke shprehur gjithmonë krenarinë për rrënjët shqiptare.
Gjon Mili revolucionarizoi fotografinë moderne. Fotografitë e tij të Albert Einstein-it, Pablo Picasso-s dhe artistëve më të mëdhenj të shekullit XX janë tashmë pjesë e historisë botërore të artit.
Stan Dragoti u bë një nga regjisorët më të njohur të Hollywood-it dhe reklamës amerikane.
Në shkencë shkëlqeu Ferid Murad, fitues i Çmimit Nobel në Mjekësi në vitin 1998. Zbulimet e tij mbi oksidin nitrik ndryshuan mjekësinë moderne dhe shpëtuan miliona jetë.
Në sipërmarrje, shqiptarët dëshmuan se ëndrra amerikane mund të bëhej realitet.
Anthony Athanas, emigranti nga Korça, ndërtoi restorantin legjendar “Anthony’s Pier 4”, simbol i suksesit në Boston.
Ekrem Bardha krijoi një grup kompanish të suksesshme në Michigan dhe u bë një nga filantropët më të rëndësishëm të komunitetit shqiptar.
Harry Bajraktari ndërtoi një perandori në pasuritë e paluajtshme në New York dhe mbështeti vazhdimisht çështjet kombëtare shqiptare.
Richard Lukaj, financier dhe investitor në Wall Street, përfaqëson brezin e ri të suksesit shqiptaro-amerikan në ekonominë globale.
Në politikën amerikane spikatën Mark Gjonaj, shqiptaro-amerikani i parë i zgjedhur në Këshillin Bashkiak të New York-ut, dhe Ilir Zherka, drejtues institucionesh të rëndësishme amerikane.
Në kulturën bashkëkohore botërore, artistë me rrënjë shqiptare si Bebe Rexha, Dua Lipa, Rita Ora dhe Eliza Dushku janë bërë emra të njohur ndërkombëtarisht, duke e bërë identitetin shqiptar pjesë të skenës globale.
Por historia e shqiptarëve në Amerikë nuk mund të shkruhet pa përmendur edhe miqtë e mëdhenj amerikanë të kombit shqiptar.
Presidenti Woodrow Wilson mbrojti me vendosmëri pavarësinë e Shqipërisë në Konferencën e Paqes në Paris më 1919, duke kundërshtuar copëtimin e saj. Për shqiptarët, emri i Wilsonit mbetet sinonim i drejtësisë dhe i mbështetjes amerikane për lirinë e kombeve.
Tetëdhjetë vjet më vonë, Presidenti Bill Clinton udhëhoqi aleancën e NATO-s që ndali spastrimin etnik në Kosovë dhe hapi rrugën drejt lirisë së saj. Për shumë shqiptarë, ai konsiderohet një nga miqtë më të mëdhenj që ka pasur ndonjëherë kombi ynë.
Presidenti George W. Bush, gjatë vizitës historike në Tiranë në vitin 2007, deklaroi qartë se “mjaft është mjaft” dhe se Kosova duhet të bëhej e pavarur. Ishte hera e parë që një President amerikan vizitonte Shqipërinë, një ngjarje që mbetet historike për marrëdhëniet mes dy vendeve.
Edhe Presidenti Joe Biden, që nga koha kur ishte senator e më pas zëvendëspresident, ishte ndër zërat më të fortë në mbrojtje të shqiptarëve të Kosovës dhe të drejtave të tyre gjatë viteve më të vështira të Ballkanit.
Nga ana tjetër, shqiptarët nuk kanë qenë vetëm përfitues të miqësisë amerikane. Mijëra shqiptaro-amerikanë kanë shërbyer me nder në Forcat e Armatosura të Shteteve të Bashkuara, kanë kontribuar në universitete, spitale, laboratorë shkencorë, kompani teknologjike, media dhe institucione publike, duke e bërë komunitetin shqiptar një pjesë të respektuar të mozaikut amerikan.
Historia e shqiptarëve në Amerikë është historia e njerëzve që mbërritën me valixhe të vogla, por me ëndrra të mëdha. Ata gjetën në Amerikë lirinë për të ndërtuar jetën e tyre dhe, në këmbim, i dhanë këtij vendi talent, punë, dije dhe besnikëri.
Në 250-vjetorin e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara, shqiptarët festojnë jo vetëm historinë e Amerikës, por edhe historinë e tyre. Nga Faik Konica dhe Fan Noli te Ferid Murad, nga Gjon Mili te John e Jim Belushi, nga Anthony Athanas te Ekrem Bardha, Harry Bajraktari e Richard Lukaj, nga Joe DioGuardi te brezi i ri i artistëve, shkencëtarëve dhe sipërmarrësve, komuniteti shqiptaro-amerikan ka dëshmuar se madhështia nuk matet me numrin e njerëzve, por me gjurmën që ata lënë në histori.
Kjo është historia e një populli që gjeti në Amerikë atdheun e dytë, pa pushuar kurrë së dashuri të parin./GD
