Mbi 4.6 milionë udhëtarë kaluan nëpër Aeroportin e Prishtinës gjatë vitit 2025, por themelimi i një kompanie ajrore me kapital publik ngre pikëpyetje për koston, financimin dhe qëndrueshmërinë ekonomike të projektit.
Qeveria e Kosovës synon të nisë procesin për themelimin e një kompanie ajrore me kapital publik, me qëllim zhvillimin e transportit ajror dhe krijimin e një operatori vendor. Megjithatë, projekti ende nuk është shoqëruar me të dhëna konkrete për koston, modelin e financimit, flotën e avionëve apo përfitimet që do të sillte për udhëtarët dhe ekonominë e vendit.
Kryeministri Albin Kurti e prezantoi këtë zotim më 13 shtator, gjatë paraqitjes së programit qeveritar në Kuvend, duke paralajmëruar se procesi do të zhvillohet brenda mandatit të ri katërvjeçar, në partneritet me aktorë të rëndësishëm të industrisë së aviacionit.
Përveç themelimit të kompanisë, Kurti premtoi edhe investime në shkollimin, trajnimin dhe certifikimin e specialistëve të aviacionit civil.
Megjithatë, mungesa e një plani të detajuar publik ka lënë të hapura pyetjet se sa do t’i kushtojë ky projekt buxhetit të shtetit dhe nëse një operator i ri do të mund të përballojë konkurrencën me kompanitë që tashmë operojnë në tregun e Kosovës.
Kostoja e projektit, sfida e parë për Qeverinë
Themelimi i një kompanie ajrore kërkon investime të konsiderueshme, duke përfshirë sigurimin e avionëve, personelin profesional, mirëmbajtjen teknike, sigurimet, sistemet e sigurisë dhe kapitalin për mbulimin e shpenzimeve operative.
Ish-ministri i Tregtisë dhe Industrisë, Ismet Mulaj, vlerëson se kostoja e një projekti të tillë mund të arrijë në qindra miliona euro, varësisht nga mënyra e organizimit dhe financimit.
Sipas tij, blerja e avionëve do ta rriste ndjeshëm barrën financiare, ndërsa marrja e tyre me qira mund të ulte investimin fillestar. Mulaj e konsideron projektin sfidues për buxhetin e Kosovës, duke pasur parasysh shpenzimet që kërkon funksionimi i një kompanie ajrore.
Vlerësimet e tij nuk përbëjnë një studim të publikuar për projektin e Qeverisë, ndërsa kostoja përfundimtare do të varet nga modeli i biznesit dhe kapacitetet që do të synojë operatori i ri.
Një propozim i ngjashëm ishte paraqitur nga Lidhja Demokratike e Kosovës në programin zgjedhor të vitit 2025. LDK-ja kishte paraparë një kompani me pronësi të përzier publike dhe private, me katër deri në tetë avionë dhe me fokus në linjat drejt vendeve ku jeton diaspora kosovare.
Investimi fillestar ishte vlerësuar në rreth 170 milionë euro, ku 70 milionë do të siguroheshin nga Qeveria dhe 100 milionë nga investitorët privatë. Kjo shumë, megjithatë, i referohej propozimit të LDK-së dhe jo planit të Qeverisë Kurti.
Treg me miliona udhëtarë, por edhe konkurrencë të fortë
Aeroporti Ndërkombëtar i Prishtinës “Adem Jashari” shërbeu mbi 4.6 milionë udhëtarë gjatë vitit 2025, duke shënuar rritje prej 13 për qind krahasuar me vitin paraprak.
Në aeroport operojnë 21 transportues ajrorë, ndërsa lidhjet me Zvicrën, Gjermaninë dhe vende të tjera evropiane kanë rëndësi të veçantë për shkak të diasporës kosovare.
Këto shifra dëshmojnë për kërkesën e konsiderueshme për transport ajror, por nuk garantojnë që një kompani e re do të jetë fitimprurëse.
Ish-drejtori i Autoritetit të Aviacionit Civil, Bujar Ejupi, vlerëson se një operator vendor do të përballej me konkurrencë të fortë nga kompanitë që kanë përvojë shumëvjeçare, flota më të mëdha dhe rrjete të zhvilluara destinacionesh.
Sipas tij, krijimi i një kompanie ajrore do të kërkonte shpenzime të mëdha për avionët dhe përgatitjen e personelit, ndërsa mungesa e përvojës vendore do ta bënte edhe më sfidues fillimin e operimeve.
Për këtë arsye, para se të marrë vendimin për investimin, Qeveria do të duhej të dëshmonte se ekziston një model biznesi që mund të sigurojë qëndrueshmëri financiare dhe përfitime konkrete për qytetarët.
Zgjerimi i kompanive ekzistuese si alternativë
Ndërkohë që Qeveria planifikon themelimin e një operatori të ri, kompanitë që tashmë operojnë në Kosovë po synojnë të zgjerojnë aktivitetin e tyre.
Wizz Air ka njoftuar vendosjen e një avioni në Aeroportin e Prishtinës dhe hapjen e tri linjave të reja drejt Belgjikës, Gjermanisë dhe Zvicrës. Sipas kompanisë, zgjerimi pritet të shtojë rreth 500 mijë ulëse në vit në kapacitetin e fluturimeve nga Prishtina dhe të krijojë 40 vende të drejtpërdrejta pune.
Po ashtu, Aeroporti i Prishtinës zbaton një program stimulues për periudhën 2025–2028, përmes të cilit ofrohen lehtësime për kompanitë që hapin destinacione të reja, rrisin frekuencën e fluturimeve apo vendosin avionë në aeroport.
Një alternativë tjetër është mbështetja e linjave të caktuara përmes mekanizmave të shërbimit publik, të përdorur në disa vende të Bashkimit Evropian. Përmes tyre, shtetet mund të përzgjedhin me tender operatorë që ofrojnë fluturime të konsideruara të domosdoshme, por që nuk janë mjaftueshëm fitimprurëse për t’u operuar vetëm mbi baza komerciale.
Zbatimi i një modeli të tillë në Kosovë do të kërkonte analizë të veçantë juridike dhe ekonomike, por mund të shqyrtohej si alternativë ndaj krijimit të një kompanie në pronësi të shtetit.
Përvojat rajonale tregojnë rreziqet e investimit
Përvojat e vendeve të rajonit tregojnë se mbështetja shtetërore apo partneritetet me kompani të mëdha nuk garantojnë suksesin e një operatori ajror.
Në Shqipëri, Air Albania, e themeluar në vitin 2018 me pjesëmarrje publike dhe private, ndërpreu operimet në fund të vitit 2025 dhe humbi licencën e operimit në maj të vitit 2026.
Ndërkohë, Adria Airways e Sllovenisë falimentoi në vitin 2019, tri vjet pas privatizimit.
Këto raste nxjerrin në pah rreziqet financiare dhe operative të sektorit, megjithëse secila kompani ka pasur rrethana dhe modele të ndryshme biznesi.
Në anën tjetër, Air Serbia dhe Croatia Airlines vazhdojnë të operojnë si transportues kombëtarë në vendet e tyre, duke dëshmuar se qëndrueshmëria e një kompanie varet nga një sërë faktorësh, përfshirë menaxhimin, strukturën e kostove, rrjetin e destinacioneve dhe kërkesën e tregut.
Investime në kuadro dhe infrastrukturë
Eksperti i aviacionit Albion Idrizi vlerëson se zhvillimi i sektorit në Kosovë nuk duhet të kufizohet vetëm te transporti i udhëtarëve, por duhet të përfshijë edhe përgatitjen e specialistëve dhe krijimin e kapaciteteve teknike.
Sipas tij, investimet në qendra trajnimi, mirëmbajtjen e avionëve dhe inovacionin mund të ndihmojnë në krijimin e vendeve të punës dhe zhvillimin e ekspertizës vendore.
Në të njëjtën kohë, çdo kompani e re do të duhej të përmbushte kërkesat ligjore dhe teknike për të operuar. Sipas Autoritetit të Aviacionit Civil të Kosovës, një operator duhet të pajiset me Certifikatën e Operatorit Ajror dhe Licencën e Operimit, duke dëshmuar se përmbush standardet e sigurisë, kërkesat profesionale dhe kushtet financiare.
Kompania duhet gjithashtu të paraqesë një plan biznesi dhe të dëshmojë se ka kapacitet të mbulojë detyrimet financiare dhe shpenzimet e operimit.
Këto kërkesa vlejnë njësoj për operatorët privatë dhe ata me kapital publik.
Vendimi kërkon transparencë dhe studim të fizibilitetit
Themelimi i një kompanie ajrore kombëtare është diskutuar edhe në të kaluarën, përfshirë iniciativat e vitit 2017 për krijimin e një operatori të njohur si “Air Kosova”. Megjithatë, këto përpjekje nuk rezultuan me krijimin e një kompanie të licencuar që do të kryente fluturime komerciale.
Tani, me rikthimin e projektit në programin qeveritar, çështja kryesore mbetet nëse Qeveria do të paraqesë një plan të detajuar që arsyeton investimin dhe përcakton mënyrën e funksionimit të kompanisë.
Një studim i fizibilitetit, analiza e kërkesës për linja të caktuara, vlerësimi i kostove dhe transparenca mbi financimin do të ishin elemente të rëndësishme për të përcaktuar nëse projekti është ekonomikisht i qëndrueshëm.
Përderisa tregu i aviacionit në Kosovë vazhdon të zgjerohet, mbetet e hapur pyetja nëse interesat e udhëtarëve dhe të ekonomisë do të shërbeheshin më mirë përmes krijimit të një operatori publik apo përmes mbështetjes së konkurrencës dhe zgjerimit të shërbimeve ekzistuese.
Përgjigjja do të varet nga plani që do të prezantojë Qeveria dhe nga aftësia e tij për të dëshmuar se përfitimet e pritshme justifikojnë shpenzimin e mundshëm të parasë publike./BS ( Foto ilustrim)
