Intervistoi: Dashnim HEBIBI, Shkup
Intervistë me: Prof. Dr. Hasan Jasharin – Kryetar i Akademisë së Shqiptarëve për Shkencë dhe Art në Maqedoninë e Veriut
Në një periudhë kur shkenca në gjuhën shqipe në Maqedoninë e Veriut vazhdon të mbijetojë më shumë falë përkushtimit individual sesa strategjive shtetërore, Akademia e Shqiptarëve për Shkencë dhe Art (AShShA) po konsolidohet si një institucion i pavarur i mendimit kritik, kërkimit shkencor dhe ruajtjes së identitetit kombëtar. Në krye të saj qëndron Prof. Dr. Hasan Jashari, një prej figurave më të qëndrueshme të sociologjisë dhe arsimit shqiptar në rajon.
Shkenca shqiptare në RMV: nga margjina drejt subjektit aktiv
Sipas Prof. Jasharit, problemi kryesor i shkencës shqiptare në RMV nuk është mungesa e kuadrit, por mungesa e vullnetit institucional:
“Ne kemi profesorë, studiues, doktorë shkencash. Ajo që mungon është infrastruktura shtetërore dhe financimi i drejtë. Shkencëtari shqiptar shpesh mbetet i padukshëm.”
Ai thekson se për dekada me radhë, shqiptarët janë trajtuar më shumë si objekt studimi sesa si subjekt aktiv i prodhimit të dijes.
Themelimi i Akademisë: rezistencë institucionale
Akademia u themelua më 29 dhjetor 2021, pas një procesi të vështirë regjistrimi dhe rezistence administrative:
“Regjistri Qendror nuk na pranonte si akademi shkencash. Emri na ndryshohej vazhdimisht. Në fund, për të mos u ndalur, u regjistruam si shoqatë. Por në përmbajtje jemi akademi.”
Në këtë akademi janë mbledhur 14 anëtarë themelues, profesorë universitarë dhe studiues nga fusha të ndryshme: albanologji, histori, sociologji, ekonomi, drejtësi, pedagogji, ekologji.
Tetova – hapësirë simbolike dhe reale
Vendosja e selisë në Tetovë nuk ishte vetëm zgjedhje praktike, por edhe zgjedhje simbolike:
“Tetova ka qenë gjithmonë qendër e arsimit shqiptar. Këtu u krijuan universitetet, këtu u zhvillua mendimi kritik. Tetova ka energji akademike.”
Konferenca e VII-të Shkencore: shkenca si ndërgjegje shoqërore
Më 25 tetor 2025, Akademia organizoi me sukses Konferencën e VII-të Shkencore, e cila u shndërrua në kulm të veprimtarisë së deritanishme të saj. Tema “Shqiptarët në Maqedoni – Jeta urbane dhe rurale” u vlerësua si aktuale, e domosdoshme dhe larg retorikës formale.
“Ne nuk mund të flasim për identitet pa folur për hapësirën ku jetojmë. Fshatrat po zbrazën, qytetet po bëhen të pabanueshme.”
Konferenca solli qasje multidisiplinare: sociologjike, demografike, urbanistike, kulturore dhe arsimore.
Urbanizimi i egër dhe shkatërrimi i hapësirës publike
Një nga temat më të diskutuara ishte urbanizimi kaotik:
“Tetova po humb frymën e qytetit. Kemi kazino më shumë se biblioteka. Hapësira publike po uzurpohet. Kjo nuk është zhvillim.”
Duke iu referuar Shkollës së Çikagos në sociologjinë urbane, Prof. Jashari thekson se qyteti është gjendje mendore dhe kulturore, jo vetëm infrastrukturë.
Fshati shqiptar: harresë institucionale
Po aq shqetësuese, sipas tij, është gjendja e vendbanimeve rurale:
“Kemi fshatra shqiptare që askush nuk i studion. Atje po humbet gjuha, zakoni, memoria kolektive.”
Raportet me institucionet shtetërore dhe akademitë zyrtare
Raportet me MANU-n mbeten të mbyllura, ndërsa për akademitë e Shqipërisë dhe Kosovës, Prof. Jashari shpreh zhgënjim të përzier me shpresë:
“Shkenca nuk duhet të jetë peng i politikës. Ne kërkojmë dialog, jo privilegje.”
Projektet: shkencë me dokument, jo deklarata
Ndër projektet më të rëndësishme të Akademisë janë:
- Studimi mbi mësuesit shqiptarë 1941–1944, me 298 emra të dokumentuar
- Analiza kritike e teksteve shkollore
- Studime mbi PISA-n dhe cilësinë e arsimit
- Monografia e Tetovës
Financimi: plagë e hapur
Prof. Jashari nuk kursen kritikat:
“Shkenca sot është e shtrenjtë. Ndërsa qeveritë investojnë në AI, ne luftojmë për letër dhe shtypshkronjë.”
Ai vlerëson mbështetjen e Komunës së Tetovës dhe kryetarit Bilall Kasami, si mbështetja e vetme konkrete institucionale.
Mesazhi për brezin e ri
“Mos u dorëzoni. Kombet mbijetojnë me dije, jo me retorikë. Dija është rezistencë.”
Akademia si mision kombëtar
Në përfundim, Prof. Jashari e sheh Akademinë jo si institucion formal, por si mision afatgjatë:
“Ne jemi të pavarur, të lirë dhe të vendosur. Dhe kjo është forca jonë.”
Konferenca e VII-të Shkencore dëshmoi se shkenca shqiptare në RMV ka potencial, kapacitet dhe vizion, por ka nevojë për përkrahje reale. Akademia e Shqiptarëve për Shkencë dhe Art po e mbush një boshllëk historik — me dinjitet, dije dhe guxim intelektual.
Intervista me Prof. Dr. Hasan Jasharin dëshmon se shkenca shqiptare në Maqedoninë e Veriut nuk vuan nga mungesa e kapaciteteve njerëzore, por nga mungesa e vullnetit institucional dhe përkrahjes së qëndrueshme.
Përmes Akademisë së Shqiptarëve për Shkencë dhe Art, është ndërtuar një hapësirë e pavarur mendimi kritik, kërkimi shkencor dhe bashkëpunimi mbarëshqiptar, e cila po mbush një boshllëk historik në jetën akademike të shqiptarëve.
Mbajtja me sukses e Konferencës së VII-të Shkencore në Tetovë konfirmoi se kjo Akademi ka vizion, organizim dhe kredibilitet akademik, si dhe se temat që ajo trajton janë jetike për të tashmen dhe të ardhmen e shoqërisë shqiptare — nga urbanizimi kaotik dhe shpopullimi rural, deri te arsimi, identiteti dhe planifikimi zhvillimor.
Pavarësisht pengesave politike, financiare dhe institucionale, mesazhi i kësaj interviste është i qartë:
pa dije nuk ka zhvillim, pa shkencë nuk ka identitet të qëndrueshëm.
Akademia e Shqiptarëve për Shkencë dhe Art po dëshmon se idealet për dije, dinjitet dhe bashkim kombëtar nuk shuhet kurrë, për sa kohë që ekzistojnë njerëz të vendosur për t’i shërbyer së vërtetës shkencore dhe interesit publik.
helveticALforum.ch
