Fatjona R. Lubonja Ed.D
Një ekzaminim i historisë themelore të shtetit shqiptar tregon se gjatë viteve 1920, kombi ka funksionuar si një entitet i ri gjeopolitik duke i munguar përvoja institucionale në sistemet e kërkimit epidemiologjik ose shëndetësor (Arkivat e Shtetit, 1924). Pavarësisht këtyre kufizimeve strukturore, dekada që shtrihet nga 1926 deri në 1936 dëshmoi një nismë të madhe të shëndetit publik të udhëhequr nga Fondacioni Rockefeller me bazë në Shtetet e Bashkuara. Kjo nismë përfaqëson një nga përpjekjet më të mëdha dhe më të koordinuara sistematikisht të kërkimit mjekësor në historinë e Shqipërisë. Për herë të parë në historinë e kombit, u shfaq një bashkëpunim rigoroz, jopolitik, i orientuar drejt kërkimit, duke prezantuar ndërhyrje të drejtpërdrejta strukturore që përmirësuan ndjeshëm shëndetin dhe rezultatet epidemiologjike afatgjata të popullsisë shqiptare.
Misioni, infrastruktura shkencore dhe ngritja e kapaciteteve
Kërkimi epidemiologjik i kryer midis viteve 1926 dhe 1936 nga dijetarë të shquar amerikanë, përfshirë Dr. Lewis W. Hakett, një alumnus i Universitetit të Harvardit, dhe Dr. Frederick F. Russell i Universitetit Columbia, u tregua jetik për mbijetesën dhe stabilizimin e popullsisë vendase. Gjatë kësaj epoke, Shqipëria u ndikua rëndë nga një epidemi endemike e malaries që paralizoi zhvillimin socio-ekonomik rajonal (Hackett, 1927). Duke operuar përmes Divizionit Ndërkombëtar të Shëndetit të Fondacionit Rockefeller, këta studiues luajtën një rol themelor në ngritjen e qendrave të para kërkimore të dedikuara të vendit. Ky vendosje strategjike u përqendrua shumë në ngritjen e kapaciteteve dhe trajnimin rigoroz të specialistëve mjekësorë shqiptarë vendas.
Kjo nismë përbënte një nivel të paprecedentë investimi kapital dhe intelektual në sektorin e shëndetësisë publike shqiptare. Fusha e ndërhyrjes së Fondacionit Rockefeller përfshiu zhvillimin thelbësor të infrastrukturës, duke përfshirë ndërtimin e klinikave të specializuara të shëndetit publik, laboratorë të avancuar në terren, programe të strukturuara të trajnimit infermieror dhe ofrimin e bursave ndërkombëtare për mjekët specialistë. Të dhënat arkivale nxjerrin në pah metodologjitë shkencore praktike, të bazuara në terren të përdorura gjatë kësaj periudhe, siç është monitorimi ekologjik i niveleve të kripës ujore të kryera nga Dr. Hackett dhe Miss Betty Lindsay në Durazzo për të hartuar terrenet e mbarështimit vektorial. Për më tepër, korrespondenca institucionale tregon një përpjekje të qëllimshme për të nxitur autonominë vendase, shembull nga koordinimi i Dr. Hackett me Dr. Russell për të siguruar bursa ndërkombëtare për mjekët shqiptarë për të ndjekur trajnimin e avancuar mjekësor në Itali (Hackett, 1927).
Rezultatet shkencore dhe të shëndetit publik
Përpjekja e qëndrueshme dhjetëvjeçare bashkëpunuese midis epidemiologëve amerikanë dhe personelit të specializuar shqiptar gjeneroi ndryshime të thella epidemiologjike, duke rezultuar në përmirësimin e menjëhershëm të metrikave të shëndetit publik në rajonet e infektuara dhe shtypjen eventuale të epidemisë së malaries. Regjistrat e arkivalit të mbajtura nga Dr. Hackett dokumentojnë se strategjia afatgjatë institucionale përqendrohet në transferimin e operacioneve primare të kontrollit të malaries drejtpërdrejt në bashkitë e vendit, krahas zgjerimit kohor të Qendrës Shëndetësore të Tiranës (Fondacioni Rockefeller, 1936). Kjo metodologji ndoqi një trajektore ideale empirike ku sfidat e papritura të fushës stimuluan zgjidhjet hetimore të lokalizuara. Prania e njerëzve ndërkombëtarë të kthyer përmirësoi ndjeshëm pamjen sistemike dhe vetë-mjaftueshmërinë teknike të fuqisë punëtore mjekësore vendase. Kjo periudhë shënoi edhe rivitalizimin e shkollës kombëtare të infermierisë nën drejtimin e Dr. Kemal, drejtorit shqiptar të Shëndetësisë, i cili kërkoi në mënyrë aktive modele administrative amerikane dhe europiane për standardizimin e kurrikulave infermierore (Fondacioni Rockefeller, 1936). Përvojat e specializuara të fushës rajonale u shtrinë gjithashtu te personeli lokal, të tilla si mundësitë e trajnimit të specialistëve në Jugosllavi për të siguruar një ndër-ndotje të ekspertizës epidemiologjike rajonale (Fondacioni Rockefeller, 1936).
Rëndësia arkivore dhe metodologjike
Korrespondenca gjithëpërfshirëse, raportet zyrtare dhe ditarët e mirëmbajtur nga Dr. Hackett dhe Dr. Russell mbajnë vlerë të jashtëzakonshme historike dhe dokumentare për Republikën e Shqipërisë. Këto burime primare nuk ilustrojnë thjesht institucionet shtetërore dhe kushtet socio-politike të periudhës ndërluftuese; ato shërbejnë si një depozitim i nënshfrytëzuar i të dhënave empirike në lidhje me studimet më të hershme sasiore dhe cilësore shëndetësore të popullsisë në Evropën Juglindore. Si një projekt historik që kombinon metrikën sasiore të gjerë me vëzhgimet kualitative në terren, kjo përpjekje dekadëshe mbetet një model unik historik i ndërhyrjes shkencore të huaj në Ballkan. Dokumentet zbulojnë se nisma është nxitur nga një dëshirë e qartë akademike dhe humanitare nga këta dijetarë për të ngritur korniza bashkëpunuese, vetë-mbajtëse të shëndetit publik krahas specialistëve vendas. Nëpërmjet sponsorizimeve të synuara, financimit të drejtpërdrejtë institucional dhe bursave universitare europiane, ky partneritet hodhi bazat për aparatin modern të kujdesit shëndetësor dhe kërkimit epidemiologjik shqiptar.
Referencat
Hakett, L. Ç’kemi. (1927, 2 dhjetor). [Letër për F. F. Rasëll]. Divizioni Ndërkombëtar i Shëndetësisë
regjistrimet, Shqipëria A-Z (Seria 1, Kutia 310, Kartela 3944, Letra 184), Qendra Arkivore Rockefeller, Sleepy Hollow, NY, Shtetet e Bashkuara.
Hakett, L. Ç’kemi. , & Lindsay, B. (1930). Raporti i tretë tremujor: 1 korrik deri më 30 shtator 1930.
Regjistrimet e Divizionit Ndërkombëtar të Shëndetësisë, Shqipëria A-Z (Seria 3, Kutia 247, Folder 2987),
Qendra Arkivore Rockefeller, Sleepy Hollow, NY, Shtetet e Bashkuara.
Fondacioni Rockefeller. (1936, 15 shkurt). [Hyrja e ditarit të Lewis W. Hakett]. Ndërkombëtar
Rekordet e Divizionit të Shëndetësisë, Shqipëria A-Z (Folder 704), Qendra Arkivore Rockefeller, Sleepy
Hollow, NY, Shtetet e Bashkuara
Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave [General Directorate of Archives]. (1924). Dokumente mbi
zanafillën e shtetit shqiptar dhe administratës publike [Documents on the origins of the Albanian state and public administration]. Arkivi Qendror i Shtetit, Tiranë, Shqiperi. /GD
