Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur, i bazuar në romanin e Ismail Kadaresë dhe me një kast të jashtëzakonshëm aktorësh, duhej të xhirohej në Shqipëri midis viteve 1980 dhe 1982. U kryen vizita paraprake, udhëtime, marrëveshje, madje edhe u derdhën para në Bankën e Shtetit Shqiptar. Por në Shqipëri nuk u xhirua as edhe një metër film. Projekti u ndal nga autoritetet italiane. Antonio Caiazza e rindërton këtë histori, e cila për një kohë të gjatë mbeti e fshehtë, përmes dokumenteve të arkivave.
Nga Artur Nura
Ka filma që hyjnë në historinë e kinematografisë. Pastaj ka të tjerë që, edhe pse arrijnë në ekran, fshehin një histori paralele, të përbërë nga diplomacia, interesat politike dhe kujtime të vështira.
I tillë është rasti i Gjeneralit të ushtrisë së vdekur, i bazuar në romanin e famshëm të Ismail Kadaresë. Një projekt ambicioz kinematografik, me Marcello Mastroiannin, Michel Piccolin dhe Anouk Aimée, i cili duhej të xhirohej në Shqipëri midis viteve 1980 dhe 1982.
Gjithçka dukej gati. Kishte pasur kontakte me autoritetet shqiptare, udhëtime, vizita në terren në jug të vendit dhe madje edhe derdhje parash në Bankën e Shtetit Shqiptar. E megjithatë, në fund, në Shqipëri nuk u xhirua as edhe një metër film.
Filmi nuk u zhduk. Më vonë u realizua diku tjetër, por pa xhirimet e parashikuara në territorin shqiptar. Dhe, pavarësisht kastit ndërkombëtar dhe rëndësisë së projektit, Shqipëria nuk mund të bëhej pjesë e tij…
Kjo është historia që Antonio Caiazza rindërton në esenë Një histori e pakëndshme.
Nga Kadareja te Mastroianni
I botuar në Shqipëri në vitin 1963, Gjenerali i ushtrisë së vdekur është romani i parë i madh i Ismail Kadaresë dhe ai që do të kontribuonte në afirmimin e tij ndërkombëtar. Përkthimi në frëngjisht i vitit 1970 e solli veprën në vëmendjen e botës kulturore evropiane. Pikërisht ky version mbërriti te Marcello Mastroianni, i cili u mahnit prej tij.
Aktori mendoi të interpretonte protagonistin dhe projekti kinematografik filloi të merrte formë. U përfshinë profesionistë të rëndësishëm, ndër ta Marco Ferreri dhe Luciano Tovoli. Ky i fundit, tashmë një drejtor i njohur fotografie, u përzgjodh për regjinë.
Produksioni parashikonte xhirimet në Shqipëri, në vendet ku zhvillohej historia e treguar nga Kadareja. Pasuan vizita në terren, kontakte me autoritetet e Tiranës dhe një sërë procedurash të nevojshme për përgatitjen e një produksioni ndërkombëtar kinematografik në një vend që në atë kohë ishte rreptësisht i izoluar.
Pastaj projekti u ndal… Vetoja e autoriteteve italiane
Ky është thelbi i kërkimit të Caiazzas. Sipas dokumentacionit të gjetur në arkivat diplomatike, Ministria e Jashtme dhe aparati diplomatik italian ndërhynë për të penguar që xhirimet të kryheshin në Shqipëri.
Problemi lidhej me historinë e treguar në roman. Gjenerali i ushtrisë së vdekur trajtonte kujtesën e luftës dhe të pushtimit italian të Shqipërisë. Sjellja e këtyre pamjeve pikërisht në vendet ku kishte ndodhur pushtimi do të nënkuptonte rikthimin para publikut ndërkombëtar të një faqeje veçanërisht të ndjeshme të historisë italiane: pushtimin fashist të vitit 1939, okupimin dhe dhunën e ushtruar ndaj popullsisë civile.
Pra, nuk bëhej fjalë vetëm për një çështje kinematografike.
Dokumentacioni i mbledhur nga Caiazza tregon se projekti ishte shndërruar edhe në një çështje diplomatike. Telegramet, letrat dhe raportet diplomatike midis ambasadës italiane në Tiranë dhe Ministrisë së Jashtme në Romë bëjnë të mundur ndjekjen e presioneve dhe nismave që çuan në ndërprerjen e xhirimeve të parashikuara në Shqipëri.
Një histori e cila, po të ishte bërë publike në atë kohë, mund të kishte shkaktuar një skandal politik.
Dyzet e pesë vjet më pas
Për dekada me radhë, arsyet e mosrealizimit të xhirimeve në Shqipëri mbetën pak të njohura. Kadareja kishte kuptuar se pas vështirësive të projektit mund të fshihej kundërshtimi italian. Por mungonin elementet për të rindërtuar me saktësi atë që kishte ndodhur.
Janë dokumentet e nxjerra nga arkivat ato që sot bëjnë të mundur rindërtimin e kësaj historie. Kështu, libri i Caiazzas e shndërron një histori që në pamje të parë lidhet me kinemanë në një dokument mbi marrëdhëniet italo-shqiptare gjatë Luftës së Ftohtë.
Shqipëria e izoluar
Ngjarja zhvillohet në një periudhë veçanërisht delikate të historisë shqiptare.
Në fund të viteve ’70, Shqipëria e Enver Hoxhës ishte tashmë thellësisht e izoluar. Pas prishjes me Kinën, Tirana kishte humbur edhe aleatin e fundit të madh ndërkombëtar. Izolimi kishte pasoja gjithnjë e më të rënda për ekonominë.
Vendi kishte nevojë për makineri, pjesë këmbimi dhe materiale të domosdoshme për të mbajtur në funksion aparatin e tij industrial. Në këtë kuadër, kryeministri i atëhershëm Mehmet Shehu e kuptoi nevojën për të ruajtur të paktën një hapje minimale tregtare ndaj Perëndimit.
Nuk bëhej fjalë për një hapje ideologjike, por për një nevojë konkrete. Italia, për shkak të afërsisë gjeografike, po bëhej një partner i rëndësishëm.
Loja diplomatike
Një shembull domethënës është kërkesa shqiptare për një lidhje detare midis Durrësit dhe Triestes. Propozimi hasi në rezistencë për arsye ekonomike, por Ministria e Jashtme italiane e kuptoi vlerën e tij strategjike.
Mbajtja e një kanali komunikimi me Tiranën nënkuptonte gjithashtu shmangien e mundësisë që izolimi i Shqipërisë ta shtynte atë drejt një afrimi të ri me bllokun sovjetik.
Kjo është një nga kontradiktat që dalin në pah nga historia e treguar nga Caiazza: autoritetet italiane kishin interes të mbanin të hapura marrëdhëniet me Tiranën, edhe në planin tregtar, por në të njëjtën kohë i konsideronin problematike xhirimet në Shqipëri të një filmi që do të sillte në dritë të kaluarën e pushtimit.
Dy vende fqinje, të ndara
Intervista trajton edhe distancën informative që për dekada ndau Italinë dhe Shqipërinë. Gjatë viteve të diktaturës, në Itali ishte e vështirë të gjendeshin informacione mbi realitetin shqiptar. Reportazhet ishin të rralla dhe shtypi i kushtonte pak hapësirë vendit.
Në anën tjetër të Adriatikut, shumë shqiptarë përpiqeshin ta njihnin Italinë përmes transmetimeve të RAI-t. Sot kjo distancë është zvogëluar ndjeshëm. Turizmi, shkëmbimet kulturore, marrëdhëniet ekonomike dhe prania e komunitetit shqiptar në Itali kanë bërë që marrëdhëniet midis dy shoqërive të jenë shumë më të ngushta.
Por, sipas Caiazzas, mbetet e rëndësishme të njihet edhe historia që i parapriu kësaj periudhe të re.
Skicat e një filmi që nuk u xhirua kurrë në Shqipëri
Mes materialeve që lidhen me projektin kinematografik ndodhen edhe skicat e skenografisë të realizuara nga Shyqyri Sako. Vizatimet u përgatitën gjatë fazës së vizitave në terren të kryera në jug të Shqipërisë, midis Korçës dhe Gjirokastrës, në kërkim të vendndodhjeve të mundshme për xhirimet.
Ato janë gjurmët konkrete të një filmi që duhej të xhirohej në Shqipëri, por që në fund u realizua diku tjetër. Botimi në shqip i Një histori e pakëndshme, i publikuar nga Shtëpia Botuese Toena me përkthimin e Diana Çulit dhe punën editoriale të Eris Rusit, do të përmbajë edhe këto materiale.
Prezantimi i librit parashikohet të zhvillohet në vjeshtë, në kuadër të Tirana Gate/Literary Youth Festival, ndërsa në nëntor libri do të prezantohet në Panairin e Librit në Tiranë.
Një histori që del sërish në dritë
Historia e rindërtuar nga Caiazza nuk është vetëm historia e një filmi të zhvendosur nga një vend në tjetrin. Është një histori diplomacie, Luftë e Ftohtë dhe kujtese. Por mbi të gjitha, është historia e një kapitulli të marrëdhënieve midis Italisë dhe Shqipërisë që për dekada mbeti i fshehur në arkiva.
Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur mbërriti në ekran, por jo në vendet për të cilat ishte menduar. Në Shqipëri nuk u xhirua as edhe një skenë. Ajo që e pengoi këtë ishin autoritetet italiane, të shqetësuara se ajo histori, e treguar pikërisht në vendet e pushtimit, mund të rihapte një plagë ende të ndjeshme.
Sot, rreth 45 vjet më vonë, këto dokumente na lejojnë t’i rikthehemi asaj historie. Dhe të kuptojmë se, ndonjëherë, pjesa më e rëndësishme e një filmi është pikërisht ajo që nuk u xhirua kurrë…
