Nga Prof. Dr. Xhavit LIPAJ
Një shoqëri nuk e humb të ardhmen vetëm kur në krye të saj ngjitet një i paaftë. Ajo fillon ta humbasë atë në çastin kur njerëzit e aftë mësojnë ta quajnë urtësi heshtjen e tyre, kur të diturit e shkëmbejnë të vërtetën me afërsinë ndaj pushtetit dhe kur qytetari e dorëzon gjykimin si një barrë prej së cilës dëshiron të çlirohet. Atëherë rrënimi nuk hyn nga jashtë. Ai merr leje qëndrimi brenda ndërgjegjes.
Krahasimi i njeriut me tufën shtazore ka forcë si metaforë, por tragjedia njerëzore është më e thellë se ajo që mund të shpjegojë instinkti. Njeriu mund ta dallojë humnerën dhe përsëri të ecë drejt saj, nëse i premtohet se në fund do ta presë lavdia. Mund ta njohë mashtrimin dhe ta mbrojë, se pranimi i tij do t’i kërkonte të pranonte edhe vitet që ka kaluar duke i shërbyer. Kështu, gabimi shndërrohet në identitet; dhe identiteti, kur ndihet i kërcënuar, mund ta trajtojë të vërtetën si armike.
Këtu lind një nga format më të rrezikshme të marrëzisë politike: ajo që zotëron mjete të sofistikuara, por ka humbur aftësinë për të vënë në dyshim qëllimet e veta. Ajo mund të ketë diploma, institucione, fjalor akademik dhe aparate të tëra administrimi. Mund të llogarisë gjithçka, përveç vuajtjes që shkakton. Mund të shpjegojë çdo vendim, pa qenë në gjendje të justifikojë moralisht asnjërin. Se inteligjenca e shkëputur nga përgjegjësia mund të bëhet mjeshtëri në organizimin e padrejtësisë.
Udhëheqësi i paaftë rrallë mbretëron i vetëm. Rreth tij ndërtohet një ekonomi e përfitimit: dikush përfiton nga padituria e tij, dikush nga frika që përhap, dikush nga vendet që liron duke larguar më të zotët. Në këtë rend, kompetenca bëhet shqetësuese, se vendos një masë krahasimi. Pyetja bëhet kërcënim, sepse kërkon llogari. Ndërgjegjja bëhet pengesë, se refuzon të negociojë gjithçka.
Dalëngadalë ndryshon edhe gjuha. Nënshtrimi quhet besnikëri; servilizmi, mirënjohje; kritika, tradhti. Fjalët mbeten në qarkullim, por kuptimet e tyre konfiskohen. Dhe kur pushteti arrin të përcaktojë jo vetëm çfarë duhet të bëjnë njerëzit, por edhe si duhet ta emërtojnë atë që u bëhet, sundimi ka hyrë në territorin më intim të lirisë: në aftësinë për ta kuptuar përvojën e vet.
Megjithatë, përbuzja ndaj atyre që binden nuk është mendim i thellë. Është shpesh komoditeti i atij që nuk ka paguar çmimin e kundërshtimit. Ka njerëz që heshtin nga frika, njerëz të lodhur nga pasiguria, njerëz të cilëve varësia ua ka ngushtuar hapësirën e zgjedhjes. Përgjegjësia nuk shpërndahet njëlloj midis atij që kërcënon dhe atij që duhet të ushqejë fëmijët nën kërcënim. Një filozofi që harron këtë dallim e kthen moralin në privilegj të të paprekshmëve.
Por as frika nuk duhet të shpallet horizonti përfundimtar i njeriut. Liria fillon të rimarrë frymë sa herë që dikush refuzon ta paraqesë të pavërtetën si bindje personale. Ndonjëherë rezistenca nis me një fjali të vogël: «Kjo nuk qëndron.» Me një dokument që nuk falsifikohet. Me një njeri që nuk braktiset. Me një pyetje që përsëritet edhe pasi salla ka vendosur të mos e dëgjojë.
Prandaj, pjekuria e një shoqërie matet edhe me aftësinë e saj për ta korrigjuar pushtetin pa pritur katastrofën. Asnjë popull nuk mbrohet përgjithmonë nga mençuria e një udhëheqësi. Mbrojtja kërkon institucione që e kufizojnë gabimin, dije që i nënshtrohet shqyrtimit dhe qytetarë që nuk e ngatërrojnë përkatësinë me pagabueshmërinë.
Pyetja vendimtare mbetet: çfarë ndodh me njeriun pasi e kupton se po udhëhiqet gabim? A e rishikon besnikërinë, apo e gjymton gjykimin për ta ruajtur atë? Në atë çast përcaktohet diçka më e thellë se një qëndrim politik. Përcaktohet marrëdhënia e tij me dinjitetin.
Se pushteti mund të kërkojë duart tona, kohën tonë dhe bindjen tonë. Por çasti kur kërkon që ta quajmë errësirën dritë është çasti kur kërkon të sundojë edhe dëshmitarin e fundit që kemi brenda vetes.
Një shoqëri fillon të dalë nga robëria kur e vërteta pushon së kërkuari leje nga ai që ajo duhet të gjykojë.
Vetëm kështu …
