Vështrim sociologjik mbi familjen, pabarazinë gjinore dhe mbrojtjen institucionale në shoqërin kosovare!
Nga Shefqet Cakolli, Zvicër
Vrasja e Arlinda Zekajt në Vitomiricë të Pejës ngre çështje që shkojnë përtej përgjegjësisë individuale për një krim të rëndë. Ajo na detyron të shqyrtojmë marrëdhëniet e pushtetit brenda familjes, mënyrën si edukohen vajzat dhe djemtë, qëndrimin shoqëror ndaj dhunës dhe aftësinë e institucioneve për t’i shndërruar kërkesat për ndihmë në mbrojtje reale.
Një rast i vetëm nuk mjafton për të nxjerrë përfundime për të gjithë shoqërinë. Megjithatë, shqyrtimi i tij mund të zbulojë mekanizma që duhen studiuar më gjerësisht: normalizimin e kontrollit, varësinë ekonomike, presionin familjar dhe shkëputjen ndërmjet procedurës administrative dhe sigurisë së qytetarit.
Pyetja thelbësore është kjo: çfarë ndodh kur një grua kërkon mbrojtje, por vazhdon të jetojë në rrezik?
1. Rasti dhe kufijtë e asaj që dimë!
Sipas dokumenteve policore, gjyqësore dhe të Prokurorisë të publikuara nga mediat tona, por jo vetëm kaq, Arlinda kishte raportuar kërcënime dhe kishte kërkuar ndihmë institucionale. Më 23 tetor ishte kërkuar mbrojtje shtesë për të. Më 25 tetor 2026, ajo u vra pas kthimit në shtëpinë e përbashkët, ku ishte shoqëruar nga policia. Për vrasjen dyshohet kunati i saj, i cili edhe u arrestua dje!
Këto të dhëna kërkojnë një hetim të plotë mbi përgjegjësinë penale dhe mbi veprimet e institucioneve. Ato nuk na lejojnë të shpallim paraprakisht fajësinë e çdo personi apo zyrtari të përfshirë në trajtimin e rastit.
Analiza sociologjike ka një detyrë tjetër: të shqyrtojë kushtet në të cilat kërcënimi mund të përshkallëzohet dhe të identifikojë pengesat që e bëjnë mbrojtjen të pamjaftueshme. Kjo qasje e plotëson kërkesën për drejtësi duke e lidhur rastin individual me marrëdhëniet shoqërore dhe institucionale.
2. Familja si hapësirë kujdesi dhe marrëdhëniesh pushteti!
Familja është një nga mjediset kryesore të përkujdesjes dhe formimit të individit. Por marrëdhëniet brenda saj mund të përmbajnë edhe pabarazi, kontroll dhe varësi.
Me rend patriarkal kuptohet një organizim marrëdhëniesh ku burrave u njihet autoritet më i madh mbi vendimet, pasurinë dhe sjelljen e anëtarëve të tjerë të familjes. Ky autoritet bëhet veçanërisht problematik kur shndërrohet në pretendim për të kontrolluar lëvizjen, punën, marrëdhëniet shoqërore apo vendimin e gruas për t’u ndarë.
Në këtë kuptim, analiza e dhunës kërkon të shqyrtojë edhe sjelljet që i paraprijnë asaj: kërcënimet, poshtërimin, izolimin dhe kufizimin ekonomik. Kontrolli i përsëritur mund ta ngushtojë gradualisht hapësirën e veprimit të një gruaje, edhe përpara shfaqjes së dhunës fizike.
Ruajtja e këtyre marrëdhënieve mund të përfshijë disa familjarë. Edhe gratë mund të riprodhojnë norma kufizuese ndaj vajzave dhe nuseve. Prandaj, patriarkalizmi duhet kuptuar si sistem normash dhe marrëdhëniesh pushteti, ndërsa përgjegjësia për sjelljet konkrete mbetet individuale.
Kjo qasje shmang fajësimin kolektiv të burrave, vjehrrave apo familjeve dhe e përqendron vëmendjen te mekanizmat që mundësojnë nënshtrimin.
3. Socializimi gjinor dhe ndarja e pabarabartë e përgjegjësive!
Pabarazia mund të ndërtohet që në fëmijëri përmes pritjeve të ndryshme ndaj vajzave dhe djemve. Kur vajzës i kërkohet bindje, përmbajtje dhe shërbim, ndërsa djalit i tolerohet imponimi i vullnetit, familja përcjell dy modele të ndryshme të autoritetit dhe lirisë.
Këto modele mund të shfaqen në ndarjen e punëve të shtëpisë. Gatimi, pastrimi, larja dhe kujdesi për fëmijët kanë vlerë të rëndësishme shoqërore dhe ekonomike. Pabarazia krijohet kur këto detyra i caktohen gruas si detyrim i natyrshëm dhe puna e saj mbetet e panjohur.
Shprehja se gruaja është “pasqyra e shtëpisë” mund të duket vlerësuese, por bëhet kufizuese kur mbi të vendoset përgjegjësia e plotë për rregullin, pastërtinë dhe reputacionin familjar. Në këto rrethana, ajo gjykohet sipas shërbimit që ofron, ndërsa nevojat dhe aspiratat e saj kalojnë në plan të dytë.
Këto modele duhen shqyrtuar si në mjediset rurale, ashtu edhe në ato urbane. Vendbanimi, arsimimi apo të ardhurat nuk janë, më vete, garanci për marrëdhënie të barabarta.
Familja dhe shkolla kanë përgjegjësi të përbashkët për edukimin gjinor. Barazia mësohet përmes praktikës së përditshme: ndarjes së detyrave, respektimit të mendimit të tjetrit dhe zgjidhjes së mosmarrëveshjeve pa frikësim e forcë.
4. Pasuria, varësia ekonomike dhe mundësia për t’u larguar!
Diskutimi për dhunën mbetet i paplotë pa shqyrtuar pozitën ekonomike të gruas. Mundësia për të kërkuar ndihmë ose për t’u larguar nga një marrëdhënie e dhunshme lidhet edhe me të ardhurat, strehimin, punësimin dhe qasjen në pasuri.
E drejta formale mbi pronën mund të jetë e vështirë për t’u ushtruar kur shoqërohet me presion familjar, kosto procedurale apo mungesë mbështetjeje. Për këtë arsye, pyetja “pse nuk u largua?” e thjeshton një situatë që mund të përmbajë pengesa të shumta.
Sipas raportimeve, Arlinda kishte refuzuar vendosjen në strehimore dhe kishte kërkuar të qëndronte në shtëpinë e saj. Ky vendim nuk duhet përdorur për t’ia ngarkuar asaj përgjegjësinë për vrasjen. Ai kërkon të shqyrtohet se cilat mundësi mbrojtjeje ishin të disponueshme dhe si u rivlerësua rreziku.
Strehimoret kanë rol jetik. Një sistem mbrojtjeje duhet të punojë njëkohësisht edhe për sigurinë afatgjatë, strehimin e qëndrueshëm dhe ushtrimin e të drejtave pasurore.
5. Hendeku ndërmjet procedurës dhe mbrojtjes!
Ekzistenca e ligjeve dhe procedurave duhet vlerësuar bashkë me zbatimin e tyre. Nga këndvështrimi i qytetarit të kërcënuar, cilësia e reagimit institucional matet edhe me sigurinë që arrin të ofrojë.
Marrja e deklaratës, hapja e dosjes dhe nxjerrja e vendimit janë pjesë të domosdoshme të trajtimit. Megjithatë, ato kërkojnë bashkërendim, përcjellje dhe rivlerësim të rrezikut. Kur përgjegjësia ndahet ndërmjet disa institucioneve, duhet të jetë e qartë se kush e ndjek rastin dhe si sigurohet vazhdimësia e mbrojtjes.
Për rastin e Arlindës duhen përgjigje të dokumentuara: si u vlerësua rreziku? Çfarë informacioni kishin institucionet? Çfarë veprimesh pasuan paralajmërimet? A u shqyrtua rreziku nga persona të tjerë në mjedisin familjar? A u zbatuan masat e kërkuara?
Një raport hetimor merr vlerë kur identifikon përgjegjësi dhe prodhon masa korrigjuese të zbatueshme. Dorëheqja apo shkarkimi mund të kenë rëndësi politike ose administrative, por nuk e zëvendësojnë përcaktimin e shkeljeve dhe përgjegjësisë ligjore, ato mbesin aty te sistemi zingjiror, nga posht lart.
6. Profesionalizmi dhe besimi te drejtësia!
Dyshimet për nepotizëm, korrupsion dhe ndërhyrje politike duhet të trajtohen seriozisht. Megjithatë, një analizë e argumentuar duhet të dallojë dyshimin publik nga shkelja e provuar dhe nga përgjegjësia në një rast të caktuar.
Pretendimet për diploma të blera, punësime të parregullta apo favore kërkojnë prova dhe hetim. Përndryshe, përgjithësimet mund ta dobësojnë kërkesën për llogaridhënie duke e bërë përgjegjësinë të paqartë.
Duhet të përcaktohet nëse mangësitë lidhen me mungesë kapacitetesh, trajnim të pamjaftueshëm, ngarkesë pune, neglizhencë apo ndërhyrje të paligjshme. Secila kërkon përgjigje të ndryshme. Trajnimi nuk e zgjidh korrupsionin; ndëshkimi individual, i vetëm, nuk e zgjidh mungesën e kapaciteteve.
Besimi te drejtësia ndërtohet përmes profesionalizmit, transparencës dhe trajtimit të barabartë të qytetarëve. Ai cenohet kur një person e përjeton kërkimin e ndihmës si proces pa rezultat.
7. Media dhe përgjegjësia e fjalës publike!
Media ka rol të rëndësishëm në dokumentimin e rasteve dhe mbikëqyrjen e institucioneve. Përmbushja e këtij roli kërkon burime të verifikueshme, dallim ndërmjet dyshimit dhe faktit, si dhe respekt për dinjitetin e viktimës.
Përqendrimi te hollësitë tronditëse të krimit mund ta zhvendosë vëmendjen nga rrethanat që duhen hetuar. Po kështu, njerzë si “psikopat” apo “kanibal”, të rasteve të dhunës ndaj grave kërkojnë tretman nga shërbimet shëndetësore, për tu shmangur vrasjeve të tilla, qofshin ato po nga kjo kategori ndaj dhunës. Ato mund ta paraqesin autorin si një përjashtim të pakuptueshëm dhe ta largojnë debatin nga sjelljet, paralajmërimet dhe përgjegjësitë konkrete.
Respektimi i prezumimit të pafajësisë dhe kërkesa për hetim të plotë janë pjesë e së njëjtës përgjegjësi publike: kërkimit të së vërtetës.
8. Nga reagimi pas krimit te parandalimi!
Një përgjigje e qëndrueshme kërkon ndërhyrje në disa nivele: edukim për barazi në familje e shkollë; mbështetje ekonomike dhe juridike për personat e rrezikuar; vlerësim të vazhdueshëm të rrezikut; bashkëpunim institucional dhe përgjegjësi për shkeljet që vërtetohen.
Përparimi duhet matur përmes rezultateve të verifikueshme: shpejtësisë së reagimit, zbatimit të masave, vazhdimësisë së mbrojtjes dhe trajtimit të rasteve të përsëritura. Studimi i këtyre treguesve do të mundësonte edhe një vlerësim më të saktë të mangësive sistemore.
Rasti i Arlinda Zekajt kërkon drejtësi për viktimën dhe përgjigje për mënyrën si u trajtua rreziku ndaj saj. Ai kërkon gjithashtu reflektim mbi normat që e bëjnë kontrollin të pranueshëm dhe kërkimin e ndihmës të vështirë.
Arlinda kërkoi mbrojtje sa ishte gjallë. Përgjegjësia publike është që kjo kërkesë të shqyrtohet deri në fund dhe që përfundimet të shndërrohen në siguri konkrete për gratë që sot ndodhen në rrezik. (Foto nga GSH)
