-Botuar në “The Independent”-
Pasi Ivanka Trump zbuloi planet për një projekt pasurish të patundshme në ishullin e Sazanit, shqiptarët dolën në rrugë për të kundërshtuar zhvillimin e turizmit luksoz. Protestat u shndërruan më pas në demonstrata masive antiqeveritare. Annabel Grossman udhëtoi drejt shkëmbinjve në Mesdhe për të parë tokën që është në zemër të gjithçkaje. I gjendur në detin Adriatik mes ujërave të bruzta që përplasen në breg, pyje pishash që ngjiten në kodrat e tij dhe zogjve që fluturojnë përgjatë vijës bregdetare, Ishulli i Sazanit i Shqipërisë është mahnitës në bukurinë e tij.
Nuk është e vështirë të kuptohet pse Ivanka Trump u magjeps nga Sazani kur ajo notoi drejt ishullit teksa lundronte me jahtin e Rothschild disa vite më parë, siç rrëfeu ajo në podkastit e David Senra muajin e kaluar. Ivanka foli pa e mbajtur frymën për notin nga anija deri në dhe ecjen zbathur deri në “majë” të ishullit.
Aq e magjepsur ishte nga Sazani saqë ajo dhe bashkëshorti i saj Jarad Kushner bënë plane për të realizuar një projekt pasurish të patundshme në një “shkallë masive” për të zhvilluar ishullin duke u kthyer me “disa nga arkitektët më të mëdhenj të kohës sonë”.
Këto plane nuk janë pritur mirë në Shqipëri. Me dhjetëra mijëra njerëz që kanë dalë në rrugët e kryeqytetit, Tiranë në shenjë proteste kundër zhvillimit në një zonë të mbrojtur të vendit.
Fillimisht të përqendruara në shqetësimet mjedisore, protestat janë shndërruar që atëherë në demonstrata të mëdha antiqeveritare të quajtura “Revolucioni i flamingove”, i quajtur kështu sipas zogut rozë që gjendet në këtë pjesë të bregdetit të Mesdheut.
Teksa protestat kanë hyrë në ditën e 22-të radhazi, aktivistët po bëjnë thirrje për dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama dhe një ndryshim të plotë të qeverisë së Shqipërisë, së bashku me hetime mbi krimin e organizuar, korrupsionin dhe mungesën e transparencës.
Në zemër të të gjithave është ky shkëmb i thyer që buron nga deti Adriatik. Sazani, ishulli më i madh i Shqipërisë, është bërë simbol i rezistencës ndaj oligarkisë, neoliberalizmit dhe privatizimit.
Ishulli prej 570 hektarësh ndodhet afërsisht 18 km nga kontinenti shqiptar në bregdetin jugor, me shkëmbinj të pjerrët, dy kodra dhe një pyll të dendur me pisha. Disa shtigje shkëmbore gjarpërojnë lart në kodra, pranë ndërtesave të braktisura dhe të rrënuara dhe bunkerëve të epokës së Luftës së Ftohtë. (Do të ishte shumë e vështirë, nëse jo e pamundur, të ecje zbathur nëpër të).
Ishulli shpesh përshkruhet si “i paprekur”, por në të vërtetë ka një histori të gjatë njerëzore, me të dhëna që datojnë që nga shekulli i 6-të para Krishtit, kur u përmend nga gjeografët e lashtë grekë.
Sazani ka qenë shënjestër e pushtimeve që nga Mesjeta dhe u pushtua nga Italia nga viti 1914 dhe më pas nga Gjermania për një kohë të shkurtër gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Pasi u çlirua nga ushtria shqiptare në vitin 1944, ishulli u përdor si bazë ushtarake detare dhe u mbyll për publikun. Rreth 3,600 bunkerë u ndërtuan në të gjithë ishullin nën urdhrat e udhëheqësit komunist Enver Hoxha, i cili kryesoi një regjim brutal deri në fillim të viteve 1990.
Tani ndërtesat janë pushtuar nga natyra, por strukturat e tyre fantazma mund të shihen ende duke u ngjitur nëpër rrugë të shtruara keq nga porti: një shkollë, një spital, shtëpi dhe madje edhe një ish-kinema.
Një rrjedhë e vogël, por e qëndrueshme turistësh dhe vendasish vizitojnë ishullin çdo ditë gjatë muajve të verës, duke udhëtuar nga kontinenti me varka të vogla të shpejta dhe herë pas here me varka me vela për të notuar dhe për t’u rrezitur në plazhin shkëmbor.
Biologu Bledi Hoxha është anëtar i Mbrojtjes dhe Ruajtjes së Mjedisit Natyror në Shqipëri (PPNEA), një organizatë që ka protestuar kundër zhvillimit në këtë zonë për disa vite.
Ai e përshkruan ishullin e Sazanit si një “laborator natyror për të studiuar shpërndarjen dhe evolucionin e specieve”. Ai shpjegon: “Ai strehon një numër të madh speciesh bimore dhe shtazore, duke përfshirë specie endemike me rëndësi të veçantë për biodiversitetin e vendit.”
Një nga këto specie është “Foka Murg” e Mesdheut, e cila përdor gjiret e mbrojtura të ishullit për shumim. Një gjitar detar në rrezik kritik, “Foka Murg” tani mund të gjendet vetëm në një numër të vogël zonash në të gjithë Evropën.
Planet e Ivankës dhe Jaredit shtrihen përtej Sazanit deri në Gadishullin e Zvërnecit në kontinent; një rrip i hollë toke rreth 10 km nga qyteti bregdetar i Vlorës me detin Adriatik në njërën anë dhe lagunën e Nartës në anën tjetër. Gadishulli ndodhet brenda ekosistemit Vjosë – Nartë, i cili është pjesë e sistemit të fundit të paprekur të deltës së lumit Mesdhe, i përbërë nga ligatina, këneta të kripura dhe pyje bregdetare.
“Është një nga vendet e fundit ku mund të gjesh koloni masive flamingosh”, – thotë Aleksander Trajçe, drejtor ekzekutiv i PPNEA-s. “Prandaj erdhi edhe emri “Revolucioni i flamingove”. Ai shton: “Ka pasur ditë kur kemi numëruar deri në 10,000 flamingo të mbledhur në pjesë të vogla të lagunës.
Aktualisht ka disa vende kampingu dhe restorante buzë detit në vijën bregdetare që shtrihet nga Vlora në gadishull, dhe në ishullin e Zvërnecit, i cili arrihet me një shëtitore prej druri. Aty shpesh ka një grusht turistësh që eksplorojnë manastirin bizantin të ndërtuar në shekullin e 13-të.
Laguna e Nartës është gjithashtu një vend i rëndësishëm për zogjtë që migrojnë midis Evropës Veriore dhe Afrikës. Ariel Brunner, drejtor rajonal i BirdLife për Evropën dhe Azinë Qendrore, thotë: “Ajo strehon popullata të rëndësishme rajonale të një mori speciesh që variojnë nga avokadot, dallëndyshet me sqep të pulëbardhës dhe shumë të tjera.
“Dunat dhe bimësia bregdetare e shkurreve strehojnë habitate që janë zhdukur nga zhvillimi bregdetar pothuajse kudo përgjatë brigjeve të Mesdheut.”
Disa kilometra larg ishullit, në vendin ku Kushner ka folur për ndërtimin e një resorti luksoz, hapet një brez i gjerë rëre, i mbështetur nga bimësi e dendur që zbret deri në lagunë ku çafkat dhe çafkat mund të shihen duke ecur në ujëra të cekëta. Përtej kësaj janë dunat e rërës që përdoren nga breshkat e detit të llojit “Loggedhead” për folezimin e tyre.
“Nëse doni të gjeni një vend ku Mesdheu është sa më natyral të jetë e mundur, ky është vendi i duhur”, thotë zoti Trajçe duke shtuar: “Është vendi i fundit”./“The Independent”/
Komente rreth shkrimit te “The Independent”
Megjithatë, përtej përshkrimeve të bukura të natyrës dhe vlerave ekologjike të zonës, artikulli ngre disa pikëpyetje të rëndësishme.
Së pari: A janë protestat vetëm për Sazanin?
Artikulli e paraqet pothuajse si fakt se protestat masive në Tiranë lindën nga kundërshtimi ndaj projektit të Kushnerit. Në realitet, protestat e javëve të fundit kanë pasur një gamë shumë më të gjerë kërkesash: korrupsionin, transparencën qeveritare, krimin e organizuar, ekonominë, emigracionin dhe çështje të tjera politike.
Sazani dhe Zvërneci mund të kenë qenë shkëndija fillestare për një pjesë të aktivistëve ambientalistë, por vështirë se mund të shpjegojnë vetëm pjesëmarrjen e dhjetëra mijëra qytetarëve në protesta.
Së dyti: Mjedisi kundër zhvillimit
Artikulli vendos përballë dy vizione:
Ruajtjen e natyrës së paprekur;
Zhvillimin turistik me investime miliardëshe.
Ky është debati real.
Askush nuk mund të mohojë vlerat ekologjike të Sazanit, Nartës dhe Zvërnecit. Por po aq e vërtetë është se Shqipëria ka nevojë për investime të mëdha turistike që sjellin vende pune, të ardhura dhe zhvillim ekonomik.
Pyetja nuk është nëse duhet zhvillim apo jo, por nëse zhvillimi mund të realizohet pa dëmtuar pasuritë natyrore.
Së treti: Roli i Ivanka Trump dhe Jared Kushner
Artikulli krijon përshtypjen sikur Ivanka Trump dhe Jared Kushner janë bërë simbol i një modeli “oligarkik” zhvillimi.
Por realiteti është më kompleks.
Jared Kushner është investitor privat dhe projektet e tij janë miratuar nga institucionet shqiptare sipas procedurave ligjore të vendit. Debati duhet të fokusohet tek standardet e transparencës dhe ndikimi mjedisor, jo tek demonizimi personal i investitorëve.
Nëse nesër një investitor europian apo arab do të paraqiste të njëjtin projekt, pyetjet mjedisore do të mbeteshin po ato.
Së katërti: “Revolucioni i flamingove”
Termi është i goditur nga pikëpamja mediatike dhe krijon një simbolikë të fortë.
Flamingot janë kthyer në një metaforë të mbrojtjes së natyrës kundër betonizimit.
Por protestat shqiptare tashmë kanë kaluar përtej flamingove, përtej Nartës dhe madje përtej Sazanit. Ato janë kthyer në një debat më të gjerë mbi modelin e qeverisjes së vendit.
Çfarë mungon në artikull?
Artikulli i kushton shumë hapësirë ambientalistëve dhe organizatave kundërshtuese, por nuk sjell pothuajse fare argumentet e qeverisë shqiptare apo të investitorëve.
Nuk shpjegohen:
Sa sipërfaqe konkrete do të ndërtohet?
Çfarë pjesësh të zonës mbeten të mbrojtura?
Sa vende pune parashikohen?
Cilat janë garancitë mjedisore?
Çfarë investimesh publike do të sjellë projekti?
Pa këto elemente, lexuesi merr vetëm njërën anë të debatit.
Artikulli përshkruan me sukses pasurinë natyrore të Sazanit dhe Zvërnecit dhe ngre shqetësime legjitime për mbrojtjen e biodiversitetit. Megjithatë, ai anon qartësisht drejt perspektivës së kundërshtarëve të projektit dhe e paraqet konfliktin si një betejë mes natyrës dhe kapitalit.
Debati real në Shqipëri është më i ndërlikuar: si të ruhet një nga zonat më të bukura të Mesdheut pa humbur mundësinë e zhvillimit ekonomik. Pikërisht aty ndodhet sfida e vërtetë për qeverinë, investitorët dhe shoqërinë shqiptare, transmeton kjonë.
