Nga Rafael Floqi
Dita e Verës, që festohet më 14 mars, është një nga festat më të vjetra dhe më autentike të kulturës shqiptare. Ajo shënon fundin e dimrit dhe ardhjen e pranverës, momentin kur natyra zgjohet nga gjumi i gjatë i stinës së ftohtë dhe jeta rifillon me një ritëm të ri. Për shqiptarët, kjo ditë nuk është vetëm një festë sezonale; ajo është një simbol i shpresës, i rinovimit dhe i vazhdimësisë së jetës. Studiuesit e folklorit dhe antropologjisë e shohin këtë festë si një relikt të një kalendari shumë të lashtë diellor, i cili lidhej me ciklin astronomik të natyrës dhe me ritmet e bujqësisë tradicionale.
Në traditën e vjetër shqiptare, viti ndahej në dy gjysma të mëdha: dimri dhe vera. Dita e Verës shënonte pikërisht fillimin e gjysmës së ngrohtë të vitit, kur jeta bujqësore dhe blegtorale fillonte të merrte gjallëri. Gjuhëtari dhe historiani i kulturës shqiptare Eqrem Çabej ka vënë në dukje këtë ndarje arkaike të vitit, duke theksuar se “në traditën shqiptare viti ndahej në dy pjesë: dimër dhe verë. Dita e Verës shënonte pikërisht fillimin e stinës së ngrohtë.” Kjo ndarje, që gjendet edhe në kultura të tjera të lashta evropiane, tregon se festa është shumë më e vjetër se ndikimet e mëvonshme fetare dhe lidhet me një koncept të hershëm të kohës dhe të natyrës.
Studiuesit e mitologjisë shqiptare e lidhin Ditën e Verës me kultin e diellit dhe me festat pagane që shënonin ringjalljen e natyrës. Antropologu Mark Tirta thekson se “Dita e Verës është një ndër festat më të lashta të kalendarit popullor shqiptar dhe lidhet me kultin e diellit dhe të vegjetacionit.” Sipas tij, shumë nga ritualet që kryhen në këtë festë – si ndezja e zjarreve, zbukurimi me degë të gjelbërta dhe përgatitja e ushqimeve rituale – janë mbetje të një sistemi shumë të vjetër simbolesh që lidhen me pjellorinë dhe me ciklin e jetës. Këto rite janë pjesë e një tradite të gjerë indoevropiane, ku pranvera festohej si triumfi i dritës mbi errësirën dhe i jetës mbi vdekjen e dimrit.
Edhe albanologu Robert Elsie e përshkruan këtë festë si një mbetje të besimeve pagane që kanë mbijetuar në kulturën shqiptare. Në studimin e tij mbi mitologjinë dhe traditat shqiptare, ai shkruan: “Dita e Verës është një festë pagane që kremton ardhjen e pranverës dhe ringjalljen e natyrës.” Sipas Elsie, kjo festë është një nga shembujt më të qartë të vazhdimësisë kulturore në Shqipëri, ku elemente të lashta të besimeve para-kristiane kanë mbijetuar përmes traditave popullore dhe zakoneve familjare.
Një nga përshkrimet më poetike dhe më të njohura për këtë festë e ka dhënë Faik Konica në shkrimin e tij të vitit 1911 “Ç’ është Dita e Verës?”. Konica e shihte këtë festë si një kujtim të lashtë të njerëzimit, që lidh shqiptarët me një traditë shumë të vjetër të festimit të natyrës. Ai shkruante:
“Është dita në të cilën stërgjyshërit tanë, kur s’kish lindur edhe krishtërimi, kremtonin bashkë me Romanët dhe me Grekët e vjetër perënditë e luleve, të shelgjeve e të krojeve.”
Ky përshkrim i Konicës e vendos Ditën e Verës në një kontekst më të gjerë kulturor mesdhetar, duke treguar se festa ka rrënjë të përbashkëta me traditat e tjera të lashta të Evropës jugore.
Në të njëjtin shkrim, Konica përshkruan edhe ndjesinë e çlirimit që sjell ardhja e pranverës:
“Kur çkrin dimëri, kur qaset vera buzëqeshur e hollë e e gjatë si në pikturë të Botticelli, zemra e njeriut çgarkohet nga një barrë dhe shijon një qetësi, një lumturi të ëmbël.”
Në këtë përshkrim poetik, pranvera shfaqet jo vetëm si një ndryshim stinor, por si një përvojë emocionale dhe shpirtërore. Sipas Konicës, pikërisht ky gëzim i natyrës dhe i jetës është burimi i festës:
“Në këtë gëzim stërgjyshërit tanë ndjenë një detyrë t’u falen perëndive që sillnin këto mirësira. Dhe ashtu leu festa hiroshe që quajmë Dit’ e Verës.”
Kjo lidhje mes festës dhe ciklit diellor është vërejtur edhe nga studiues të huaj që kanë hulumtuar kulturën shqiptare. Albanologu austriak Johann Georg von Hahn, një nga studiuesit e parë të Shqipërisë në shekullin XIX, vuri re se shumë nga zakonet shqiptare lidhen me kultin e diellit dhe me festat e pranverës. Ai shkruante se “shqiptarët kanë ruajtur një numër të madh ritesh që lidhen me kultin e diellit dhe me festat e pranverës, të cilat janë shumë më të vjetra se krishterimi.” Ky vëzhgim tregon se traditat e Ditës së Verës janë pjesë e një trashëgimie shumë të hershme që ka mbijetuar në kulturën popullore.
Edhe etnografja britanike Edith Durham, e cila udhëtoi në Shqipëri në fillim të shekullit XX, vuri re se shumë rite pranverore ndër shqiptarët mbajnë gjurmë të besimeve të lashta pagane. Në librin e saj të njohur “High Albania”, ajo shkruan se “ritet e pranverës ndër shqiptarët mbajnë gjurmë të qarta të besimeve shumë të lashta që lidhen me ciklin e diellit dhe me pjellorinë e tokës.” Për Durham, këto rite janë një dëshmi e gjallë e vazhdimësisë së traditave popullore në një rajon ku historia ka sjellë shumë ndryshime politike dhe fetare.
Një nga elementet më të dukshme të kësaj feste janë zjarret e pranverës. Në shumë zona të Shqipërisë, veçanërisht në Malësinë e Veriut, në mbrëmjen para 14 marsit ose në mëngjesin e festës ndezen zjarre të mëdha në oborre, në sheshe apo në kodra pranë fshatit. Rreth tyre mblidhen banorët, ndërsa fëmijët dhe të rinjtë shpesh kapërcejnë flakët. Ky ritual interpretohet si një simbol i pastrimit dhe i largimit të së keqes. Besohej se zjarri djeg sëmundjet, fatkeqësitë dhe energjitë negative të dimrit, duke hapur rrugën për një pranverë të begatë.
Në disa zona të Malësisë, në zjarr hidhen degë dëllinje ose barishte aromatike, të cilat sipas besimit popullor pastronin ajrin dhe sillnin fat të mirë për familjen dhe bagëtinë. Studiuesit e folklorit i shohin këto zjarre si mbetje të kulteve të lashta të diellit dhe të dritës, që festonin triumfin e pranverës mbi dimrin. Në shumë kultura indoevropiane, ndezja e zjarreve pranverore ishte një mënyrë simbolike për t’i dhënë forcë diellit dhe për të siguruar pjellorinë e tokës.
Një tjetër simbol i rëndësishëm i kësaj feste janë veroret – byzylykë të thjeshtë me fije të kuqe dhe të bardhë që lidhen në dorë ose në degë pemësh. Këto fije simbolizojnë jetën, shëndetin dhe energjinë e re që sjell pranvera. Në disa zona, verorja mbahet deri në momentin kur shfaqen dallëndyshet ose kur pemët fillojnë të lulëzojnë, dhe më pas lidhet në një degë peme si një shenjë e lidhjes së njeriut me natyrën.
Qendra historike e kësaj feste është Elbasani, ku tradita është ruajtur më fort se kudo tjetër. Prej shekujsh, familjet elbasanase përgatisin bollokumen, ëmbëlsirën simbolike të kësaj dite. Bollokumja është një biskotë tradicionale e bërë me miell misri, gjalpë dhe sheqer, dhe përgatitet sipas një rituali të vjetër familjar. Në shumë shtëpi, gratë dhe vajzat mblidhen së bashku për përgatitjen e saj, ndërsa receta ruhet me fanatizëm si një trashëgimi e çmuar. Për elbasanasit, bollokumja nuk është thjesht një ëmbëlsirë; ajo është një simbol i identitetit dhe i vazhdimësisë së traditës.
Në ditët tona, Dita e Verës është shndërruar në një festë të madhe popullore që festohet në shumë qytete shqiptare. Rrugët mbushen me njerëz, organizohen koncerte, panaire dhe aktivitete kulturore. Në Elbasan, qytetin që konsiderohet zemra historike e kësaj feste, atmosfera është veçanërisht e gjallë. Aroma e bollokumeve përhapet në çdo cep të qytetit, ndërsa njerëzit dalin në rrugë për të festuar së bashku ardhjen e pranverës.
Megjithatë, edhe në këtë formë moderne, festa vazhdon të ruajë thelbin e saj të lashtë. Zjarret e pranverës, veroret dhe ushqimet rituale janë dëshmi të një tradite që ka mbijetuar ndër shekuj. Në thelb, Dita e Verës është një festë e jetës dhe e shpresës. Ajo i kujton shqiptarëve se, ashtu si natyra që ringjallet çdo pranverë, edhe njeriu dhe shoqëria kanë gjithmonë mundësinë për një fillim të ri.
Bollokumet, veroret dhe zjarret e Malësisë janë më shumë se zakone folklorike. Ato janë shenja të një identiteti kulturor që ka mbijetuar përmes kohërave dhe që vazhdon të jetojë në kujtesën dhe në jetën e përditshme të shqiptarëve. Në këtë kuptim, Dita e Verës nuk është vetëm një festë pranverore; ajo është një lidhje e gjallë mes së kaluarës dhe së tashmes, një kujtesë e rrënjëve të thella kulturore që formojnë identitetin shqiptar. /GD
