Nga Rafael Floqi
Ka momente në jetën e një demokracie kur pyetja nuk është më kush qeveris, por si qeveriset. Shqipëria po përballet me një provë të tillë. Protestat studentore, përplasjet me policinë dhe tensionet politike të tetorit 2026 kanë rikthyer një pyetje thelbësore: A është demokracia shqiptare në gjendje t’i zgjidhë kundërshtitë e veta përmes institucioneve, apo rruga po bëhet alternativa e vetme e qytetarëve të padëgjuar?
Kur studentët lënë auditorët dhe dalin në protesta, kur pakënaqësia përplaset me kordonët e policisë dhe kur dialogu zëvendësohet nga tensioni, problemi nuk është vetëm kush e nisi përplasjen. Problemi është përse institucionet nuk arritën ta parandalonin atë.
Ambasada amerikane në Tiranë reagoi sot fuqishëm për protestën.
Dhuna, trazirat, lëndimi fizik i të tjerëve dhe shkatërrimi i pronës nuk janë angazhim qytetar. U bëjmë thirrje të gjithë qytetarëve që zgjedhin të demonstrojnë ta ushtrojnë të drejtën e tyre për protestë në mënyrë paqësore, pa akte të dhunshme. U bëjmë thirrje të gjitha palëve për vetëpërmbajtje dhe qetësi.
Plumbat e gomës zjarret, pamjet e të rinjve të shoqëruar në komisariatet e Tiranës, të lidhur dhe të shtrirë përtokë, ngrenë shqetësime serioze për trajtimin e protestuesve. Brenda në spital kishte një numër të lartë të forcave operacionale të maskuar dhe pa uniformë dhe numër. Pse? Po tmerrojnë spitalin, teksa po ruajën protestuesit e dhunuar prej atyre. Prindërit e fëmijëve të dhunuar nga policët janë të acaruar me forcat e policisë të maskuar brenda spitalit.
Kongresmeni republikan amerikan Keith Self ka reaguar në mbështetje të protestave në Shqipëri, duke i cilësuar ato si shprehje të mosbesimit të qytetarëve ndaj politikanëve të korruptuar dhe shpërfilljes së shtetit të së drejtës.
Ai u ka bërë thirrje drejtuesve të Shqipërisë të dëgjojnë kërkesat për ndryshime thelbësore, që garantojnë mundësi ekonomike dhe stabilitet rajonal.
Çdo pretendim për përdorim të tepruar të forcës kërkon hetim të pavarur. Por njëkohësisht duhet pyetur: A po kërkojnë studentët reformimin e universiteteve, ndryshimin e qeverisjes, apo të dyja?
Kur pushteti përqendrohet, besimi dobësohet
Një nga problemet kryesore të demokracisë shqiptare mbetet përqendrimi i pushtetit dhe dobësimi i mekanizmave të kontrollit.
Qeveria mbështetet te mandati elektoral dhe vazhdimësia politike, ndërsa kritikët shohin dobësim të parlamentarizmit, mungesë transparence dhe personalizim të vendimmarrjes. Por demokracia nuk është vetëm e drejta për të fituar zgjedhjet. Është edhe detyrimi për të pranuar kontrollin, kritikën dhe kufizimin e pushtetit.
Në këtë boshllëk politik, SPAK-u është kthyer për shumë qytetarë në institucionin prej të cilit presin llogaridhënien e zyrtarëve të lartë. Megjithatë, drejtësia nuk mund të zëvendësojë parlamentin, opozitën apo mediat. Një demokraci nuk mund të funksionojë vetëm përmes arrestimeve. Edhe ekonomia ngre pyetje. Shqipëria ndërton kulla, hotele dhe resorte luksoze, por sa prej këtij zhvillimi përkthehet në paga më të mira, punësim dhe perspektivë për të rinjtë?
Debatet për investimet në Sazan dhe Zvërnec tregojnë se zhvillimi ekonomik nuk mund të ndahet nga transparenca dhe mbrojtja e interesit publik. Investimet duhen nxitur, por qytetarët kanë të drejtë të dinë kush përfiton dhe me çfarë kushtesh. Revoltë shqiptare apo kopje franceze? Protestat e fundit kanë sjellë krahasime me Francën. Barrikadat, zjarret dhe përplasjet me policinë kujtojnë skena të njohura nga protestat franceze. Por ngjashmëria e pamjeve nuk do të thotë se revolta shqiptare është një kopje e Parisit.
Franca ka traditën e saj të protestave studentore dhe sindikale. Shqipëria ka historinë e dhjetorit 1990 dhe të protestave studentore të vitit 2018. Problemet e studentëve shqiptarë janë reale: tarifa universitare, konvikte, cilësia e arsimit, papunësia dhe emigrimi. Këto nuk janë importe franceze. Megjithatë, rrjetet sociale mund të përhapin format e protestës, simbolikën dhe taktikat e përplasjes. Këtu qëndron dallimi vendimtar: shkaku i revoltës mund të jetë shqiptar, ndërsa forma e saj mund të jetë e huazuar.
Rreziku lind kur kërkesat konkrete humbasin në përplasjen politike. Nëse protesta fillon për përmirësimin e universiteteve dhe përfundon vetëm me kërkesën për rrëzimin e qeverisë, kush do t’u përgjigjet problemeve të studentëve?
Një lëvizje studentore fiton forcë kur ruan pavarësinë, qartësinë dhe karakterin e saj qytetar. A është anarkia zgjidhja? Mësimi që s’duhet harruar 1997
Përgjigjja duhet të jetë e qartë: Jo. Protesta është një e drejtë demokratike. Qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë reforma, dorëheqje qeveritare, madje edhe zgjedhje të parakohshme. Por një autobus i djegur nuk përmirëson universitetet. Një biznes i shkatërruar nuk rrit pagat. Një institucion i dëmtuar nuk e bën drejtësinë më të pavarur. Nga ana tjetër, shteti nuk mund ta përdorë ruajtjen e rendit si justifikim për dhunë të tepruar. Policia duhet të mbrojë sigurinë publike, por edhe dinjitetin dhe të drejtat e protestuesve.
Dhuna e protestuesve dhe përdorimi i paligjshëm i forcës nga policia duhen gjykuar sipas ligjit, pa standarde të dyfishta. Demokracia nuk mbrohet as nga anarkia, as nga autoritarizmi. Shqipëria e ka provuar se çfarë ndodh kur humbja e besimit shndërrohet në shpërbërje të rendit shtetëror.
Në vitin 1997, shembja e firmave piramidale u pasua nga trazira, grabitja e depove të armëve, dobësimi i institucioneve dhe humbje tragjike njerëzore.
Sigurisht, Shqipëria e vitit 2026 nuk është ajo e vitit 1997. Nuk ka arsye të barazohen dy situata të ndryshme.
Por kujtesa historike na paralajmëron se destabilizimi mund të shkaktojë pasoja shumë më të rënda sesa kriza që e nisi. Viti 1997 nuk duhet përdorur për të frikësuar protestuesit, por për t’u kujtuar politikanëve përgjegjësinë që kanë për të mos e çuar vendin drejt përshkallëzimit. Anarkia nuk është zgjidhje për një demokraci që funksionon keq. Por as stabiliteti pa drejtësi nuk është demokraci.
Si mund të zgjidhet lëmshi shqiptar?
Dalja nga kjo situatë kërkon veprime konkrete.
Së pari, qeveria duhet të hapë dialog të drejtpërdrejtë me studentët, të publikojë çfarë ka realizuar nga premtimet e mëparshme dhe të paraqesë një program të matshëm për arsimin universitar.
Së dyti, çdo pretendim për dhunë policore duhet të hetohet në mënyrë të pavarur, ndërsa organizatorët e protestave duhet të distancohen nga aktet e dhunës.
Së treti, opozita duhet të paraqesë alternativa të besueshme dhe të mos e trajtojë pakënaqësinë studentore thjesht si instrument për përfitim politik.
Së katërti, duhen forcuar kontrolli parlamentar, transparenca e investimeve publike, reforma zgjedhore dhe pavarësia e mediave.
Dhe së fundi, drejtësia duhet të vazhdojë punën pa ndërhyrje politike, duke respektuar ligjin dhe prezumimin e pafajësisë.nZgjedhjet mund të ndryshojnë qeverinë, por nuk i zgjidhin automatikisht problemet e institucioneve. Shqipëria nuk ka nevojë të kopjojë Francën për të protestuar dhe as të përsërisë vitin 1997 për të ndryshuar.
Ajo ka nevojë për institucione që dëgjojnë, një qeveri që jep llogari, një opozitë që ofron alternativa dhe një shoqëri civile që mbron të drejtat pa pranuar dhunën.
Sepse një vend nuk bëhet më demokratik vetëm duke ndryshuar emrin e kryeministrit. Bëhet më demokratik kur ligji zbatohet njësoj për të gjithë, kur qytetari dëgjohet dhe kur pushteti pranon se nuk është i pakufizuar.
Zoti Kryeministër, është koha që përgjegjësia politike
Ajo që po ndodh në rrugët e Tiranës është shqetësuese jo vetëm për shkak të incidenteve të dhunshme, por mbi të gjitha për klimën e tensionit, zemërimit dhe mosbesimit që po krijohet mes qytetarëve dhe institucioneve të shtetit. Përshkallëzimi i kësaj gjendjeje nuk i shërben askujt dhe aq më pak Shqipërisë.
Mes protestuesve ka studentë, të rinj dhe qytetarë të zakonshëm, të cilët, pavarësisht bindjeve politike, kanë të drejtë të shprehin pakënaqësinë e tyre. Zemërimi i tyre nuk duhet nënvlerësuar, as të përgjithësohet si sjellje e dhunshme. Natyrisht, çdo akt dhune ndaj policisë apo institucioneve duhet dënuar, por përgjegjësia është individuale dhe nuk mund t’i ngarkohet një turme të tërë.
Nga ana tjetër, përdorimi i forcës policore duhet të jetë gjithmonë proporcional, i domosdoshëm dhe në përputhje me ligjin. Pamjet e përdorimit të gazit lotsjellës, ndërhyrjeve të forcave speciale dhe raportimet për protestues të lënduar kërkojnë sqarime dhe transparencë. Policia është aty për të garantuar rendin publik, por edhe për të mbrojtur qytetarët, përfshirë ata që protestojnë kundër qeverisë.
Zoti Rama, këta të rinj, edhe kur janë të zemëruar, nuk duhen parë si kundërshtarë të shtetit. Ata janë qytetarë të këtij vendi dhe e ardhmja e tij.
Nuk mund të mohohet se pas protestave ekziston një pakënaqësi më e gjerë shoqërore. Akuzat për korrupsion, mungesa e besimit tek institucionet dhe ndjenja se zëri qytetar nuk dëgjohet kanë krijuar një terren të ndjeshëm. Këto shqetësime nuk zgjidhen vetëm me masa policore. Ato kërkojnë përgjigje politike, llogaridhënie dhe dialog të sinqertë.
Asnjë protestë nuk duhet të shndërrohet në një përpjekje për të cenuar sigurinë e institucioneve. Por po aq e rëndësishme është që institucionet të mos e trajtojnë protestën si një kërcënim që duhet neutralizuar me çdo kusht.
A duhet të arrijmë deri te përplasjet e rënda për të kuptuar se dialogu është i domosdoshëm? A duhet të presim pasoja më të dhimbshme për të kërkuar një rrugëdalje politike?
Historia shqiptare, veçanërisht përvoja tragjike e vitit 1997, na kujton se humbja e besimit dhe përshkallëzimi i dhunës mund të sjellin pasoja që askush nuk i dëshiron. Nuk jemi në të njëjtat rrethana, por mësimi i asaj kohe mbetet i vlefshëm: tensionet duhen zgjidhur përpara se të dalin jashtë kontrollit.
Prandaj, sot nevojitet një mesazh i qartë nga drejtuesit e shtetit: përmbajtje nga forcat e rendit, hetim i paanshëm i çdo pretendimi për dhunë, respektim i së drejtës së protestës paqësore dhe gatishmëri për të dëgjuar shqetësimet e qytetarëve.
Forca e një qeverie demokratike nuk matet me numrin e forcave që vendos në rrugë, por me aftësinë për të ruajtur rendin pa humbur besimin e qytetarëve.
Shqipëria nuk ka nevojë për fitues dhe humbës në rrugët e saj. Ka nevojë për qetësi, drejtësi dhe një dialog që të mos lërë askënd jashtë. Ky nuk është një apel për dobësimin e shtetit. Është një apel për forcimin e tij përmes ligjit, përmbajtjes dhe respektit ndaj qytetarëve.
Lëmshi shqiptar nuk zgjidhet duke prerë fillin e demokracisë. Ai zgjidhet duke ndjekur fijet e përgjegjësisë, transparencës dhe ligjit. Dhe prova e vërtetë e demokracisë nuk është vetëm aftësia për t’i mbijetuar një revolte, por aftësia për të kuptuar shkaqet e saj dhe për t’i kthyer ato në ndryshim.
Sepse kur institucionet nuk dëgjojnë, rruga fillon të flasë. Por kur vetëm rruga flet, demokracia rrezikon të humbasë zërin e vet./GD
