Nga Dashnim Hebibi
Autori është President i Institutit Shkencor Helvetik të Evropës Juglindore me qendër në Cyrih të Zvicrës
Ndryshimet politike në Serbi dhe pjesëmarrja e shqiptarëve të Luginës së Preshevës në zgjedhjet parlamentare e rikthejnë në vëmendje një çështje që nuk mund të trajtohet vetëm përmes numrave të mandateve apo kalkulimeve të zakonshme elektorale. Në thelb të saj qëndrojnë statusi politik i shqiptarëve, të drejtat e tyre kolektive, përfaqësimi institucional dhe e ardhmja e një popullsie autoktone që vazhdon të kërkojë barazi, siguri juridike dhe respektim të identitetit të vet kombëtar. Shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës nuk janë një komunitet i ardhur rishtazi në këto hapësira. Ata janë popullsi autoktone e trojeve të veta, me rrënjë historike, gjuhë, kulturë dhe kujtesë kolektive që i paraprijnë shumë prej konfigurimeve politike dhe kufijve shtetërorë të sotëm. Për këtë arsye, çështja e tyre nuk mund të reduktohet në një problem të zakonshëm të përfaqësimit të pakicave, pa marrë parasysh dimensionin historik, politik dhe kombëtar që e karakterizon. Në këtë kontekst, pjesëmarrja e përbashkët e subjekteve politike shqiptare që veprojnë në Luginën e Preshevës përbën një zhvillim me rëndësi politike. Këtë herë, partitë shqiptare kanë zgjedhur të marrin pjesë në zgjedhjet parlamentare serbe me synimin për të siguruar përfaqësim sa më të madh dhe për të rritur mundësinë e artikulimit të kërkesave të qytetarëve në institucionet e Serbisë, por që ka ndodhur edhe më herët. Ky vendim duhet respektuar si zgjedhje politike e subjekteve që veprojnë në terren dhe që mbajnë përgjegjësi përpara elektoratit të tyre. Megjithatë, respektimi i këtij vendimi nuk nënkupton se rezultatet e tij duhet të interpretohen pa kritikë apo se pjesëmarrja parlamentare duhet të konsiderohet automatikisht si zgjidhje për problemet e shqiptarëve. Pikërisht këtu fillon debati i vërtetë: çfarë mund të arrijë përfaqësimi parlamentar dhe ku përfundojnë kufijtë e tij?
Bashkimi politik shqiptar: një mundësi që duhet të prodhojë rezultate
Për një kohë të gjatë, fragmentimi politik është përmendur si një prej faktorëve që e kanë dobësuar aftësinë e shqiptarëve të Luginës për t’i artikuluar kërkesat e tyre në mënyrë të koordinuar. Për këtë arsye, pjesëmarrja e përbashkët e subjekteve politike shqiptare në zgjedhjet parlamentare meriton të vlerësohet si përpjekje për të bashkërenduar përfaqësimin dhe për të rritur peshën politike të votës shqiptare. Kur partitë politike, pavarësisht dallimeve programore dhe interesave të tyre partiake, arrijnë të përcaktojnë një objektiv të përbashkët, krijohet mundësia për një përfaqësim më të koordinuar. Kjo mund të ndihmojë në ngritjen e çështjeve që prekin drejtpërdrejt qytetarët, në ndërtimin e një agjende të përbashkët dhe në rritjen e përgjegjësisë së përfaqësuesve ndaj elektoratit. Por bashkimi elektoral nuk duhet të mbetet një marrëveshje që përfundon me mbylljen e kutive të votimit. Ai duhet të vazhdojë në parlament, në institucionet publike dhe në komunikimin e përditshëm me qytetarët. Nëse bashkëpunimi ndërmjet subjekteve politike shqiptare prodhon vetëm një rezultat numerik, pa një program të përbashkët dhe pa objektiva të matshme, atëherë potenciali i tij mbetet i kufizuar. Përkundrazi, nëse ky bashkëpunim shndërrohet në një platformë të qëndrueshme për mbrojtjen e të drejtave, ai mund të krijojë një bazë më të fortë për përfaqësimin e interesave shqiptare. Prandaj, rëndësia e këtij bashkimi nuk qëndron vetëm te numri i deputetëve që mund të sigurohen (Dy), por te aftësia e tyre për të vepruar në mënyrë të koordinuar, për të kërkuar llogaridhënie dhe për të mos i lënë çështjet e Luginës jashtë agjendës institucionale.
Bashkimi politik merr kuptim të plotë vetëm kur shndërrohet në bashkim veprimi, përgjegjësie dhe rezultatesh.
Pse nuk mund të quhet historike çdo fitore parlamentare?
Në debatet politike, rezultatet zgjedhore shpesh përshkruhen si historike. Por përdorimi i këtij përcaktimi kërkon kujdes, sidomos kur bëhet fjalë për një komunitet që prej dekadash përballet me vështirësi në realizimin e të drejtave të veta elementare. Për mendimin tim, nuk është e saktë që pjesëmarrja e shqiptarëve në parlamentin e Serbisë, apo sigurimi i një numri të caktuar mandatesh, të shpallet vetvetiu si ngjarje historike. Një rezultat mund të ketë rëndësi elektorale, mund të dëshmojë mobilizim politik dhe mund të krijojë mundësi të reja për përfaqësim. Por këto elemente, në vetvete, nuk mjaftojnë për të dëshmuar se ka ndodhur një ndryshim thelbësor në pozitën e shqiptarëve të Luginës. Për ta quajtur një zhvillim historik, duhet të ekzistojë një ndryshim me pasoja të qëndrueshme në realitetin politik, juridik dhe shoqëror të komunitetit. Duhet të ketë përparim të prekshëm në të drejtat, në përfaqësimin institucional, në sigurinë juridike dhe në mundësitë për zhvillim ekonomik e shoqëror. Ndërsa për shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës mbeten të hapura çështje themelore që kërkojnë zgjidhje, është e parakohshme që një rezultat parlamentar të paraqitet si fitore historike pa u parë më parë se çfarë ka ndryshuar realisht. Nuk mjafton të jesh i pranishëm në një institucion për të pasur ndikim të mjaftueshëm në vendimmarrje. Nuk mjafton të kesh mandat për të garantuar barazi. Dhe nuk mjafton që zëri shqiptar të dëgjohet në parlament, nëse kërkesat e tij vazhdojnë të mos marrin përgjigje konkrete. Parlamenti i Serbisë është një institucion i rëndësishëm i sistemit politik të vendit, por përvoja e shqiptarëve ngre pyetje serioze për aftësinë e këtij mekanizmi për t’i zgjidhur problemet e tyre të kahershme. Kur të drejtat elementare kërkojnë përpjekje të vazhdueshme për t’u njohur dhe zbatuar, atëherë është e domosdoshme të ruhet dallimi ndërmjet përfaqësimit formal dhe përparimit real. Kriteri i vlerësimit është i qartë: jo sa mandate sigurohen, por çfarë arrijnë ato mandate të ndryshojnë në jetën e qytetarëve.
Referendumi i 1 dhe 2 marsit 1992: një pikë referimi historike dhe politike
Për ta kuptuar më mirë dimensionin kombëtar të çështjes së Luginës së Preshevës, duhet t’i referohemi edhe referendumit të 1 dhe 2 marsit 1992, i cili zë një vend të rëndësishëm në kujtesën politike të shqiptarëve të kësaj treve. Në interpretimin politik të shqiptarëve që e mbështesin këtë orientim, referendumi shprehu vullnetin për autonomi politike-territoriale me të drejtë ri-bashkimi me Kosovën. Ai përfaqëson një pikë referimi për mënyrën se si një pjesë e rëndësishme e popullsisë shqiptare e ka konceptuar statusin dhe të ardhmen politike të Luginës. Ky zhvillim nuk mund të kuptohet vetëm si një ngjarje e së kaluarës. Ai lidhet me një çështje që vazhdon të jetë e pranishme në ndërgjegjen politike të shqiptarëve të rajonit: marrëdhënien ndërmjet identitetit kombëtar, vullnetit politik dhe realitetit të kufijve shtetërorë. Megjithatë, është e rëndësishme të bëhet dallimi ndërmjet rëndësisë historike të referendumit, interpretimit të tij politik dhe mundësive konkrete për zbatimin e aspiratave të shprehura në atë periudhë. Historia nuk duhet as të harrohet, as të përdoret pa analizë. Ajo duhet të shërbejë si pikë referimi për të kuptuar kërkesat politike, vazhdimësinë e tyre dhe sfidat me të cilat përballen brezat e sotëm. Kujto edhe 28 dëshmorët e UÇPMB-së. Për shqiptarët e Luginës, referendumi i vitit 1992 mbetet një element i rëndësishëm i kujtesës kolektive dhe i debatit mbi statusin e tyre politik. Ai dëshmon se çështja e Luginës nuk është thjesht një debat për vende në parlament, por lidhet me një histori më të gjerë kërkesash për vetëpërcaktim politik dhe për një të ardhme që respekton identitetin kombëtar. Pikërisht për këtë arsye, pjesëmarrja në institucionet e Serbisë dhe kujtesa e referendumit nuk duhen paraqitur domosdoshmërisht si dy qëndrime që e përjashtojnë njëri-tjetrin. Pjesëmarrja parlamentare mund të jetë një zgjedhje politike për të mbrojtur të drejtat në rrethanat e tanishme, ndërsa referendumi mbetet pjesë e trashëgimisë politike dhe historike të komunitetit. Çështja thelbësore është që asnjëra të mos përdoret për ta heshtur tjetrën dhe që vendimet e sotme të vlerësohen në përputhje me interesat, të drejtat dhe nevojat konkrete të qytetarëve.
Autoktonia shqiptare dhe përgjegjësia ndaj së ardhmes
Shqiptarët e Luginës së Preshevës janë autoktonë në trojet e tyre. Kjo përkatësi historike, gjuhësore dhe kulturore përbën një element themelor të identitetit të tyre dhe duhet të merret parasysh në çdo diskutim serioz mbi pozitën e tyre. Megjithatë, autoktonia nuk duhet të mbetet vetëm një pohim identitar apo një argument në debatet politike. Ajo duhet të shoqërohet me respektimin e të drejtave që u takojnë qytetarëve dhe me kushte që u mundësojnë atyre të jetojnë, të punojnë dhe të zhvillohen në vendlindje. Për këtë arsye, çështjet e arsimit në gjuhën shqipe, njohjes së diplomave, përfaqësimit në administratë, polici dhe gjyqësor, punësimit, zhvillimit ekonomik dhe mbrojtjes nga diskriminimi duhet të trajtohen si pjesë e një agjende të qëndrueshme politike dhe institucionale. Një shqetësim i veçantë mbetet largimi i të rinjve dhe dobësimi i perspektivës ekonomike. Një komunitet mund ta ruajë identitetin e tij përmes gjuhës, kulturës dhe kujtesës historike, por qëndrueshmëria e tij afatgjatë varet edhe nga mundësitë reale për të ndërtuar jetën në vendlindje. Në këtë kuptim, përgjegjësia e përfaqësuesve politikë nuk përfundon te mbrojtja simbolike e identitetit. Ajo përfshin edhe krijimin e kushteve për zhvillim, përfaqësim të drejtë dhe siguri juridike. Përfaqësimi parlamentar duhet të shërbejë si një prej instrumenteve për arritjen e këtyre objektivave, jo si zëvendësim i tyre.
Pjesëmarrja në zgjedhjet serbe duhet respektuar, por edhe vlerësuar me kritere të qarta
Vendimi i subjekteve politike shqiptare të Luginës për të marrë pjesë në zgjedhjet parlamentare të Serbisë duhet respektuar. Në një shoqëri pluraliste, partitë kanë të drejtë të përcaktojnë strategjinë e tyre politike dhe të zgjedhin mekanizmat përmes të cilëve synojnë të përfaqësojnë qytetarët. Nuk do të ishte e drejtë që pjesëmarrja në zgjedhje të interpretohej automatikisht si heqje dorë nga kërkesat historike, as që ajo të konsiderohej domosdoshmërisht si zgjidhje përfundimtare e çështjes shqiptare në Luginë. Një zgjedhje e tillë duhet vlerësuar në bazë të qëllimeve të deklaruara, mundësive që krijon dhe rezultateve që arrin. Pjesëmarrja parlamentare mund të ofrojë një platformë për ngritjen e çështjeve të shqiptarëve, për kërkimin e llogaridhënies dhe për ndërtimin e marrëdhënieve institucionale. Por ajo nuk duhet të shndërrohet në arsyetim për të shtyrë pafundësisht kërkesat për barazi dhe për të drejta të garantuara. Përfaqësuesit shqiptarë duhet të jenë në gjendje t’u përgjigjen qytetarëve me transparencë: cilat janë prioritetet e tyre, cilat iniciativa kanë ndërmarrë, çfarë rezultatesh kanë arritur dhe cilat çështje vazhdojnë të mbeten të pazgjidhura. Një raport i tillë i qartë me qytetarët do ta forconte besimin publik dhe do ta bënte përfaqësimin më të përgjegjshëm. Në të njëjtën kohë, institucionet e Serbisë kanë përgjegjësinë të dëshmojnë se pjesëmarrja e shqiptarëve në proceset politike nuk është thjesht një formalitet demokratik, por mundësi reale për përfaqësim, dialog dhe mbrojtje të të drejtave. ( Mbetet të shihet, por nga kursi politik i atyre që do të vijnë nuk le të shpresohet). Demokracia nuk matet vetëm me mundësinë për të votuar. Ajo matet edhe me aftësinë e institucioneve për t’i dëgjuar qytetarët, për t’iu përgjigjur kërkesave të tyre dhe për të siguruar që të drejtat e garantuara të zbatohen në praktikë.
Lugina e Preshevës (Presheva) si vendlindje, identitet dhe përgjegjësi
Përtej analizës politike, Lugina e Preshevës mbetet edhe një hapësirë e lidhjes së thellë emocionale dhe kulturore. Për ata që jetojnë atje dhe për ata që janë vendosur në diasporë, vendlindja nuk është thjesht një pikë gjeografike. Ajo është pjesë e kujtesës personale, e identitetit dhe e përgjegjësisë ndaj brezave që vijnë. Edhe për mua, Presheva nuk është vetëm vendlindje dhe kujtim. Ajo është një lidhje që nuk ndërpritet nga largësia dhe as nga vitet e jetuara jashtë vendit. Është një pjesë e identitetit që mbetet e pranishme në mënyrën se si e kuptoj historinë, përkatësinë dhe të ardhmen e shqiptarëve të Luginës. Këtë lidhje e kam shprehur edhe përmes poezisë, në të cilën malli për vendlindjen ndërthuret me ndjenjën e përgjegjësisë ndaj saj.
PAK ORË NË PRESHEVË – NJË PËRJETËSI MALLI
Pak orë në Preshevë, në vendlindjen time,
atje ku çdo qelizë gjaku ushqehet me jetëgjatësi,
ku toka flet me zë gjaku, e qielli më flet me mall.
Ti, atdhe, duhesh të jesh ndryshe —
si lutje në heshtje, si betim i pashkruar.
Edhe terrin e shpoj me dhimbje,
edhe diellin e freskoj me dritën e Skënderbeut.
Frymën ta dua kur frymon si i Lezhës,
si i Krujës, i Vlorës, i Drenicës…
po aq si ai i Dukagjinit, Ulqinit e Shkupit.
Të gjithë më japin pak nga ti,
por vetëm ti më jep gjithçka.
Mirupafshim herave të tjera,
Preshevë, ta puthsha ballin —
si fëmijë që puth nënën kur ikën,
por zemrën kurrë s’e largon.
Kjo lidhje emocionale nuk e zëvendëson analizën politike, por i jep asaj një dimension njerëzor. Pas çdo debati për mandate, institucione dhe strategji qëndrojnë njerëz konkretë, familje, të rinj dhe breza që kërkojnë mundësi për të jetuar me dinjitet në vendin e tyre. Për këtë arsye, çështja e Luginës nuk duhet të trajtohet vetëm në momentet kur zhvillohen zgjedhjet apo kur shfaqen kriza politike. Ajo kërkon vëmendje të vazhdueshme, bashkëpunim ndërmjet shqiptarëve në rajon dhe diasporë, si dhe angazhim institucional për zgjidhjen e problemeve që ndikojnë në jetën e përditshme të qytetarëve. E kësaj here, zëri i diasporës nuk u dëgjua, ngase asnjëra parti nuk e vizitoi ate, qoftë në Zvicër, Gjermani, Belgjikë, apo Austri, ku është pjesa më e madhe dhe janë shumë të zëshëm në çështjen kombëtare.
Përfaqësimi është mjet, jo qëllimi përfundimtar
Shqiptarët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës kanë dëshmuar se janë në gjendje të organizohen politikisht, të artikulojnë kërkesat e tyre dhe të kërkojnë hapësirë për përfaqësim në institucionet ku merren vendime që ndikojnë në jetën e tyre. Pjesëmarrja e përbashkët e subjekteve politike shqiptare në zgjedhjet parlamentare të Serbisë mund të krijojë mundësi për një përfaqësim më të koordinuar. Vendimi i tyre duhet respektuar, por edhe vlerësuar përmes rezultateve konkrete që do të sjellë. Në të njëjtën kohë, nuk duhet të ngatërrohet një rezultat elektoral me një kthesë historike. Për sa kohë që mbeten të hapura çështje themelore të të drejtave, përfaqësimit, zhvillimit ekonomik dhe sigurisë juridike, çdo pretendim për një ndryshim rrënjësor duhet të mbështetet në prova dhe jo vetëm në entuziazmin e momentit. Referendumi i 1 dhe 2 marsit 1992 mbetet një pikë e rëndësishme referimi në historinë politike të shqiptarëve të Luginës dhe në kujtesën e kërkesave të tyre për statusin e ardhshëm politik. Ai duhet trajtuar me seriozitet historik, duke dalluar vullnetin e shprehur atëherë nga realitetet dhe mundësitë politike të sotme. Ndërkaq, autoktonia shqiptare në këto troje, identiteti kombëtar dhe e drejta për të jetuar me dinjitet nuk varen nga numri i mandateve që sigurohen në një proces zgjedhor. Ato përbëjnë çështje që kërkojnë mbrojtje të vazhdueshme, angazhim institucional dhe respektim të të drejtave. Thelbi i kësaj çështjeje qëndron te domosdoshmëria që shqiptarët e Luginës të mos e matin të ardhmen vetëm me atë që mund të fitojnë brenda institucioneve ekzistuese, por edhe me aftësinë për të ruajtur një vizion të qartë për identitetin, të drejtat dhe perspektivën e tyre. Nuk është kundërthënie të marrësh pjesë në zgjedhje dhe, njëkohësisht, të kërkosh zgjidhje për çështjet e pazgjidhura historike e politike. ( Sa dëgjohet zëri i asaj etnie?) Por është e domosdoshme që pjesëmarrja institucionale të mos shndërrohet në qëllim në vetvete dhe që përfaqësimi të mos përdoret si dëshmi e një barazie që qytetarët ende nuk e përjetojnë plotësisht.
Lugina e Preshevës nuk ka nevojë vetëm për më shumë mandate; ka nevojë që ato mandate të shndërrohen në më shumë të drejta, më shumë siguri, më shumë mundësi dhe më shumë dinjitet për qytetarët.
Ky është dallimi ndërmjet suksesit elektoral dhe ndryshimit real. Dhe ky është, njëkohësisht, detyrimi që historia, identiteti dhe e ardhmja e shqiptarëve të Luginës ua vendosin të gjithë atyre që kërkojnë t’i përfaqësojnë. Lugina e Preshevës nuk ka nevojë vetëm për bashkim politik dhe mandate parlamentare, por për rezultate konkrete që garantojnë të drejtat, dinjitetin dhe të ardhmen e shqiptarëve në trojet e tyre autoktone. Referendumi i vitit 1992 dhe sakrifica e dëshmorëve të UÇPMB-së mbeten pjesë e rëndësishme e kujtesës kombëtare. Sa shpresa ka nga ata që fituan përfaqësimin në Serbi? Mbetet të shihet. Por, duke u nisur nga ajo që është parë në terren dhe gjatë protestave, te një pjesë e qytetarëve ekziston bindja se po ndërrohen vetëm emrat, ndërsa problemet mbeten të njëjta. Lugina nuk ka nevojë vetëm për përfaqësues, por për ndryshim të vërtetë. Sepse suksesi nuk matet me atë se kush ulet në parlament, por me atë se çfarë ndryshon për shqiptarët. Përndryshe, siç thuhet në Luginën e Preshevës, kjo i bie: «Si Syla në Bilaç!» — shumë zhurmë e pritshmëri, por mbetet të shihet se çfarë do të ndryshojë në të vërtetë.
