Gërmimet e vitit 2026 sjellin të dhëna të rëndësishme për fazat e përdorimit dhe shkatërrimit të tempullit, arkitekturën e tij dhe materialet e përdorura në ndërtim.
Ekspedita arkeologjike e zhvilluar në kuadër të projektit “Shtyllasi – Arkitektura dhe rivlerësime arkeologjike”, gjatë muajit shtator dhe gjysmës së parë të tetorit 2026, ka shënuar një etapë të rëndësishme në studimin e një prej monumenteve me interes të veçantë për trashëgiminë arkeologjike të zonës. Projekti u drejtua nga Dr. Lavdosh Jaupaj, nga Instituti i Arkeologjisë në Tiranë, dhe Prof. Dr. Stephan G. Schmid, nga Instituti Winckelmann i Universitetit Humboldt të Berlinit. Në ekspeditë morën pjesë gjithashtu Dr. des. Gregor Döhner, nga Gjermania, Dr. Szilamér Péter Pánczél, nga Rumania, dhe Dr. Manuel Fiedler, nga Gjermania, në cilësinë e bashkëpunëtorëve shkencorë.
Gërmimet hedhin dritë mbi historinë e tempullit
Gjatë ekspeditës u realizuan dy sondazhe arkeologjike brenda tempullit, të cilat ndihmuan në sqarimin e organizimit të brendshëm të monumentit, veçanërisht të zonës së altarit. Njëkohësisht, kërkimet synuan të evidentonin fazat e ndryshme të përdorimit dhe të shkatërrimit të tempullit, nga antikiteti deri në periudhën osmane.
Sondazhi i dytë u përqendrua edhe në zonën e hyrjes dhe në rampën që mundësonte aksesin drejt tempullit. Megjithëse të dhënat e para kanë krijuar mundësi për një shqyrtim më të detajuar të këtij sektori, studiuesit vlerësojnë se nevojiten kërkime të mëtejshme për të arritur në përfundime të qëndrueshme shkencore.
Një rëndësi të veçantë për studimin e monumentit kanë gjetjet arkeologjike, të cilat mund të ndihmojnë në përcaktimin më të saktë të kronologjisë së shkatërrimit të tempullit dhe në rindërtimin e historisë së tij.
Qeramika, skulpturat dhe monedhat zbulojnë të dhëna të reja
Gjatë gërmimeve u zbuluan sasi të konsiderueshme fragmentesh qeramike që i përkasin periudhave klasike, helenistike dhe romake. Materiali arkeologjik përfshin gjithashtu fragmente skulpturash dhe disa monedha të prera nga vetë Apolonia.
Këto gjetje përbëjnë një burim të rëndësishëm për studimin e veprimtarisë njerëzore në këtë hapësirë dhe të ndryshimeve që monumenti ka përjetuar përgjatë shekujve. Analiza e tyre do të ndihmojë në ndërtimin e një kuadri më të plotë kronologjik dhe historik.
Një tjetër drejtim i rëndësishëm i kërkimit lidhet me arkitekturën e çatisë së tempullit, e datuar në gjysmën e dytë të shekullit V para erës sonë. Gjatë ekspeditës u gjetën objekte dhe fragmente të shumta prej qeramike dhe mermeri, të cilat pritet të japin informacion mbi karakteristikat konstruktive dhe tipologjike të saj.
Sipas të dhënave paraprake, në ndërtimin e çatisë janë përdorur tjegulla mermeri nga ishulli i Parosit, si dhe tjegulla të importuara nga Korinthi. Në fazat e mëvonshme të përdorimit të monumentit duket se janë përdorur edhe tjegulla me origjinë lokale. Këto të dhëna hapin mundësi të reja për të kuptuar teknikat e ndërtimit, furnizimin me materiale dhe lidhjet e monumentit me qendrat e tjera të botës antike.
Teknologjitë moderne në shërbim të kërkimit arkeologjik
Paralelisht me gërmimet, ekipi realizoi prospektime gjeofizike dhe gjeoelektrike joinvazive. Këto metoda synojnë identifikimin e strukturave të mundshme arkeologjike nën sipërfaqe dhe vlerësimin e potencialit kërkimor të zonës, pa ndërhyrje të drejtpërdrejtë në terren.
Të dhënat e përftuara nga këto prospektime janë ende në proces përpunimi dhe analize. Rezultatet përfundimtare pritet të ndihmojnë në orientimin e kërkimeve të ardhshme dhe në krijimin e një pamjeje më të qartë të organizimit hapësinor të zonës arkeologjike.
Ndërkohë, vijojnë studimi i materialit të zbuluar dhe përgatitja e dokumentacionit shkencor. Synimi është që të gjitha të dhënat e mbledhura të integrohen në një interpretim të plotë të arkitekturës, kronologjisë dhe kontekstit historik të tempullit.
Bashkëpunimi ndërkombëtar dhe formimi i studentëve
Një element tjetër i rëndësishëm i ekspeditës ishte pjesëmarrja e studentëve nga universitete gjermane, hungareze dhe rumune, në kuadër të programit Erasmus.
Angazhimi i tyre në punën në terren dhe në dokumentimin arkeologjik u ofroi mundësinë të përfitonin përvojë praktike në kërkimin shkencor. Njëkohësisht, pjesëmarrja e studentëve dhe specialistëve nga vende të ndryshme nxiti shkëmbimin e metodave të punës, të njohurive dhe të përvojave ndërmjet institucioneve pjesëmarrëse.
Ky bashkëpunim ndërkombëtar dëshmon rëndësinë e projekteve të përbashkëta për zhvillimin e kërkimit arkeologjik, formimin e brezave të rinj të studiuesve dhe studimin e trashëgimisë kulturore shqiptare.
Një hap i rëndësishëm drejt njohjes më të plotë të monumentit
Ekspedita arkeologjike e vitit 2026 përbën një etapë të rëndësishme në studimin e tempullit të Shtyllasit. Gjetjet e reja, së bashku me rezultatet e prospektimeve gjeofizike dhe gjeoelektrike, krijojnë një bazë të vlefshme për kërkime të mëtejshme mbi historinë dhe arkitekturën e monumentit.
Përpunimi dhe interpretimi i plotë i materialit të zbuluar do të ndihmojnë në sqarimin e fazave të ndërtimit, përdorimit dhe shkatërrimit të tempullit, si dhe në kuptimin më të mirë të lidhjeve të tij me botën antike.
Rezultatet e kësaj ekspedite pritet të pasurojnë njohuritë shkencore mbi monumentin dhe të kontribuojnë në vlerësimin e mëtejshëm të trashëgimisë arkeologjike të Shqipërisë, transmeton Instituti i Arkeologjisë, përcjell helveticALforum.ch.
