Nga Dashnim HEBIBI, Zürich
Në një kohë kur të drejtat gjuhësore dhe kulturore konsiderohen themel i shoqërive demokratike, realiteti i shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut vazhdon të ngrejë pyetje të rënda dhe shqetësuese. Një fotografi e thjeshtë nga stacioni i autobusëve në Kumanovë ka mjaftuar për të zbuluar një të vërtetë të hidhur: shqiptarët janë të pranishëm, të shumtë, të dukshëm – por gjuha e tyre mungon. Kjo mungesë nuk është një detaj i parëndësishëm. Nuk është një gabim teknik apo një neglizhencë e rastësishme. Është një simptomë e një problemi më të thellë, një reflektim i një realiteti ku barazia ligjore shpesh mbetet vetëm në letër. Në një hapësirë ku shqiptarët përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të popullsisë, mungesa e gjuhës shqipe në tabela, njoftime dhe komunikim publik është jo vetëm e pajustifikueshme, por edhe fyese.
Kontrasti është i fortë dhe i dhimbshëm: njerëzit janë aty, por identiteti i tyre nuk reflektohet. Zërat janë të shumtë, por nuk dëgjohen në gjuhën e tyre. Ky është një realitet që nuk mund të normalizohet. Sepse gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi – ajo është identitet, është histori, është dinjitet. Ky fenomen nuk mund të shihet i shkëputur nga një problem tjetër i madh: përçarja politike dhe shoqërore brenda vetë shqiptarëve. Ndërsa pala shqiptare shpesh mbetet e fragmentuar dhe e përfshirë në konflikte të brendshme, pala tjetër e shfrytëzon këtë dobësi për të shtyrë përpara praktika që kufizojnë të drejtat elementare. Kjo nuk është thjesht një çështje perceptimi – është një realitet që përjetohet çdo ditë në institucione, në administratë dhe në jetën publike. E drejta për të përdorur gjuhën amtare është e garantuar me ligj në Maqedoninë e Veriut.
Por zbatimi i saj mbetet selektiv dhe shpesh simbolik. Në shumë raste, ajo reduktohet në një formalitet, pa reflektim real në jetën e përditshme të qytetarëve. Dhe kur ligji nuk zbatohet në praktikë, ai humbet kuptimin e tij. Shqiptarët në këtë vend nuk janë të ardhur. Ata janë pjesë autoktone, e rrënjosur thellë në historinë dhe zhvillimin e këtij shteti. Prandaj, kërkesa për barazi gjuhësore nuk është privilegj, por e drejtë themelore. Një e drejtë që duhet të jetë e dukshme në çdo tabelë, e dëgjueshme në çdo njoftim dhe e respektuar në çdo institucion.
Fotografia nga Kumanova nuk është vetëm një moment i kapur në kohë – është një thirrje për reflektim dhe veprim. Është një kujtesë se prania fizike nuk mjafton nëse nuk shoqërohet me përfaqësim të denjë. Dhe është një paralajmërim se heshtja, sado e padukshme të duket, mund të jetë forma më e fortë e përjashtimit. Në fund, çështja nuk është vetëm për një gjuhë që mungon në një stacion autobusësh. Është për një dinjitet që kërkon të njihet, për një identitet që kërkon të respektohet dhe për një të ardhme që nuk mund të ndërtohet mbi pabarazi. Sepse kur mungon gjuha, mungon një pjesë e shpirtit të një populli. Dhe kjo është diçka që asnjë shoqëri nuk duhet ta lejojë.
