Nga Dr. Nikollë Loka
Gjuha ka qenë një nga shtyllat më të qëndrueshme të identitetit kolektiv në historinë e popujve evropianë. Në kushtet e mungesës së shtetit dhe të presioneve të vazhdueshme politike, ajo shpesh u shndërrua në mjetin kryesor të vetëdijes kombëtare. Për shqiptarët, gjuha nuk ishte thjesht një mjet komunikimi, por një hapësirë simbolike e ruajtjes së përkatësisë dhe vazhdimësisë historike në trojet e veta. Në një shoqëri të fragmentuar fetarisht dhe të sunduar për shekuj nga shtete të huaja, shqipja u bë elementi më i prekshëm i unitetit. Përmes saj u artikuluan aspirata kulturore, politike dhe arsimore. Rrjedhimisht, historia e formimit të identitetit kombëtar shqiptar nuk mund të kuptohet pa analizuar rolin e gjuhës.
Deri në shekullin e shtatëmbëdhjetë, letërsia e Evropës dominohej nga latinishtja dhe greqishtja, e deri diku edhe nga sllavishtja. Në këto rrethana, gjuhët popullore mbeteshin në periferi të jetës kulturore dhe intelektuale. Pikërisht për këtë arsye, gjuha u shndërrua në hapësirën ku mbijetoi identiteti kombëtar i shtypur. Autorët dhe poetët, në shumë vende evropiane, ndiheshin të thirrur të trajtonin tema patriotike dhe kombëtare, duke marrë shpesh rolin e zëdhënësve moralë të komuniteteve të tyre. Nëse mund të thuhet se ekzistojnë kombe, duhet pranuar se në shumë raste u formësuan nga elitat fetare dhe kulturore, nga priftërinjtë dhe mësuesit.
Gjuha dhe dallimet kombëtare gjetën në krishterim dhe veçanërisht në manifestimet e tij mesianike, një mbështetje të rëndësishme kulturore dhe simbolike. Tre filozofë francezë, Pierre Caussat, Dariusz Adamski dhe Marc Crépon, në veprën “La langue source de la nation. Messianismes séculiers en Europe centrale et orientale du XVIII au XX siècle” (1996), treguan përmes një antologjie tekstesh nga autorë të Evropës Qendrore dhe Perëndimore të shekujve XVIII-XX se ideja e gjuhës ishte pothuajse e shenjtë dhe se ajo luante një rol themelor në lindjen dhe rilindjen e kombeve.
Kisha Katolike e mbështeti përdorimin e gjuhës popullore gjatë periudhës së Kundër-Reformës, çka shpjegon pjesërisht botimin e veprave fetare në gjuhët amtare, përfshirë edhe shqipen. Megjithatë, konkurrenca e ashpër mes Reformës dhe Kundër-Reformës nuk pati një ndikim të drejtpërdrejtë dhe të gjerë në territoret shqiptare. Kisha Ortodokse, nga ana tjetër, tregoi më pak interes për përkthimin sistematik të teksteve fetare në gjuhën popullore; megjithatë, për të frenuar procesin e islamizimit, u hartuan disa vepra në shqip. Paradoksalisht, një kontribut i rëndësishëm në këtë drejtim erdhi nga protestantët gjatë shekullit XIX, të cilët e panë gjuhën amtare si mjet thelbësor për përhapjen e besimit dhe arsimit.
Arsimimi në gjuhën shqipe nisi në të njëjtën periudhë historike kur në Evropë po lindnin dhe po konsolidoheshin gjuhët popullore. Vatikani u lejoi priftërinjve të zhvillonin veprimtarinë e tyre baritore në gjuhët e popujve, me kusht që ritet liturgjike të vazhdonin të kryheshin në latinisht. Ishin klerikët shqiptarë ata që përdorën të parët gjuhën shqipe në mënyrë të qëndrueshme dhe që hodhën themelet e shkollave të para shqipe në trojet shqiptare. Megjithatë, për shkak të pushtimit osman, ky proces u zhvillua ngadalë dhe u përball me vështirësi të shumta administrative, politike dhe shoqërore. Në fazat e para, mësuesit e shqipes ishin kryesisht misionarë që e kishin mësuar gjuhën shqipe, si dhe disa klerikë shqiptarë të arsimuar jashtë vendit. Papa Klementi XI e konsideroi gjuhën shqipe si një element thelbësor të identitetit shqiptar, sidomos në kushtet e një realiteti shumëfetar dhe shumëkulturor në trojet shqiptare. Ai u angazhua fuqimisht për zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe për rritjen e rolit të klerikëve shqiptarë në këtë mision.
Në këtë mënyrë, ai punoi për shqiptarizimin e klerit dhe të kishës shqiptare, duke krijuar bazën për formimin e elitave kulturore që do t’i paraprinin zhvillimeve kombëtare. Për të organizuar më mirë veprimtarinë e klerit katolik dhe për të nxitur arsimin në gjuhën amtare, me nismën e tij u mbajt Kuvendi i Arbnit. Në këtë kuvend, shqiptarët krijuan një lloj “Shqipërie shpirtërore” të pavarur, parashtetërore, sikur pushtimi osman të mos kishte ekzistuar. Ndër vendimet kryesore të Kuvendit të Arbnit ishin vazhdimi i shkollave në gjuhën shqipe, kultivimi i shqipes dhe i traditave vendase, si dhe botimi i librave në shqip, duke e vendosur arsimin shqip në qendër të jetës kishtare dhe kulturore. Botimi në shqip i punimeve të Kuvendit të Arbnit është vlerësuar si një dëshmi e rëndësishme historike e shkrimit të shqipes dhe, krahas Mesharit, si një “margaritar i çmuar” në përpjekjet për kalimin nga tradita gojore në gjuhën e shkruar.
Varianti shqip i vendimeve të Kuvendit u përdor gjithashtu si tekst mësimor në shkollat e para shqipe, duke kontribuar drejtpërdrejt në standardizimin e hershëm të gjuhës. Kur gjuha merr funksionin e identifikimit dhe shndërrohet në simbol politik të një grupi të caktuar, ajo fiton një rol vendimtar në formimin e vetëdijes politike. Në Ballkan, gjuha u bë një shenjë dalluese e përkatësisë etnike dhe, më vonë, e kombësisë. Për shqiptarët, çështja e gjuhës ishte veçanërisht e rëndësishme, pasi ata ishin populli i vetëm “transfetar” në rajon, me një identitet që nuk mund të mbështetej mbi fenë. Në rastin shqiptar, ishte gjuha ajo që u etnicizua në vend të fesë, duke ushqyer gradualisht një ideologji të mirëfilltë kombëtare. Intelektualët shqiptarë, të frymëzuar nga nacionalizmi evropian, përdorën tekste gjuhësore, letrare, historike dhe publicistike për t’i paraqitur shqiptarët si një komb më vete, brenda vendit, ashtu dhe para opinionit ndërkombëtar.
Pavarësisht bindjes së përhapur, nacionalizmi shqiptar nuk u shfaq shumë më vonë se nacionalizmat e popujve të tjerë evropianë. “Zgjuesit” e parë të kombit shqiptar vepruan në të njëjtën periudhë kur Vuk Karaxhiçi mblidhte folklorin serb, kur Njegoshi shkruante epikat e tij kombëtare, kur Lëvizja Ilire në Kroaci përpiqej të hidhte themelet e një identiteti jugosllav, kur romantikët gjermanë luftonin për bashkimin e tokave gjermane dhe kur fisnikëria liberale hungareze po vendoste gjuhën hungareze si gjuhë zyrtare dhe po krijonte institucione kombëtare. Ajo që e dallon nacionalizmin shqiptar është fakti se ai u shndërrua në një fenomen masiv relativisht vonë. Për shkak të kushteve penguese historike, si dhe të prapambetjes sociale, ekonomike dhe kulturore, format premoderne të identitetit mbijetuan më gjatë te shqiptarët sesa te popujt e tjerë të Evropës.
Studiuesit bien pothuajse njëzëri dakord se gjuha luajti rolin kyç në formimin e identitetit kombëtar modern të shqiptarëve, për shkak të përkatësive të ndryshme fetare: myslimanë sunitë, myslimanë shiitë, ortodoksë dhe katolikë.
Në këtë kontekst, gjuha u bë elementi kryesor bashkues dhe mjeti kryesor i vetëpërcaktimit kombëtar. Si një gjuhë indoevropiane që përbën një degë më vete, shqipja e lehtësoi dallimin e shqiptarëve nga grekët, turqit dhe sllavët, duke forcuar vetëdijen për veçantinë e tyre historike dhe kulturore. Megjithëse disa intelektualë shqiptarë e kishin shtruar nevojën për një alfabet të unifikuar që në vitet 1840–1850, përpjekja e parë serioze kolektive u ndërmor në fund të viteve 1860 në Stamboll. Rreth vitit 1867, figura të shquara si Kostandin Kristoforidhi, Jani Vreto, Ismail Qemali, Pashko Vasa dhe Hasan Tahsini nisën diskutime të rregullta mbi alfabetin më të përshtatshëm për shqipen.
Zhvillimi i shqipes së shkruar, miratimi i një alfabeti të përbashkët dhe shqiptarizimi gradual i arsimit dëshmuan qartë vullnetin për ndërtimin e një identiteti kombëtar të veçantë. Thirrja e Kongresit të Manastirit u konsiderua kulmi i këtij procesi. Përtej ndikimit të Kishës Katolike dhe të diplomacisë austro-hungareze e italiane, zgjedhja e alfabetit latin lidhej drejtpërdrejt me identitetin europian të shqiptarëve. Ky identifikim bëri që përkatësia kombëtare të mbizotërojë mbi ndarjet fetare. Me Kongresin e Manastirit, elita shqiptare i dha shtytjen përfundimtare bashkimit të shqiptarëve rreth një gjuhe, një kulture dhe një kombi të vetëm. Shumë aktivitete që dukej se kishin qëllime kulturore, mbartnin me vete edhe qëllime politike. Për shembull, çështje të tilla si alfabeti i gjuhës shqipe dhe arsimi shqip kanë qenë temat kryesore të diskutimit të shoqërisë shqiptare, të cilat kanë hedhur bazat për autonominë shqiptare. /GD
