Përgatiti Dashnim HEBIBI
Budapest, mars 2026 – Është nder për stafin e redaksisë sonë që, për herë të parë në mediat shqiptare, të kemi një personalitet të njohur hungarez që shkruan një shkrim të veçantë për lexuesit tanë. Këtë mundësi na e dha filantropi z. Avni Hafuzi, njëherësh Konsull Nderi i Shqipërisë, një personalitet që në Hungari krahasohet me figura të mëdha historike si Skënderbeu dhe Gjergj Sina. Lexuesit tanë dhe i gjithë kombi ynë e dinë se z. Hafuzi ka bërë shumë për kombin dhe për forcimin e lidhjeve me shtetin hungarez, me qëllim që miqësia e hershme mes dy popujve të ruhet dhe të trashëgohet edhe në të ardhmen. Sepse shqiptari, siç e ka zakon, mikun nuk e harron dhe shtëpia është gjithmonë e mikut.
Z. Hafuzi nuk është ndalur vetëm me vendosjen e bustit të Skënderbeut dhe krijimin e një sheshi me emrin e tij, apo me organizimin e sportit të mundjes së krahut me emrin e kryeheroit tonë kombëtar. Ai ka kontribuar gjithashtu me vendosjen e portretit dhe thënieve të Nënë Terezës në shumë vende të Hungarisë dhe më gjerë. Përveç kësaj, ai vazhdon të punojë edhe në kërkime historike, duke hulumtuar arkiva për të dëshmuar me fakte se shqiptarët dhe hungarezët kanë një miqësi të hershme.
Më poshtë po botojmë këtë shkrim brilant të autorit hungarez Müller János dhe e falënderojmë në emrin tim, stafit dhe mijera lexuesve që i kemi.
Kur urat janë më të rëndësishme se kufijtë
“Historia në fund nuk ruan kufijtë, por urat që njerëzit ndërtojnë drejt njëri-tjetrit.”
(Müller János)
Mbi Danub, era e hershme e pranverës lëviz ngadalë flamujt. Qyteti në këtë kohë kujton. Jo vetëm një ditë historike, por edhe një ide: lirinë. 15 marsi është një nga simbolet më të fuqishme të historisë hungareze. Është dita kur një komb tha se liria, vetëvendosja dhe dinjiteti njerëzor nuk janë vetëm ide, por një përgjegjësi e përbashkët. Por historia rrallë i përket vetëm një populli. Nëse shikojmë më thellë, shohim se fatet e kombeve shpesh lidhen mes tyre përmes fijesh të padukshme. Edhe historia e hungarezëve dhe shqiptarëve është e tillë. Në shikim të parë mund të duken dy popuj të largët. Megjithatë, nëse heqim shtresat e historisë, zbulojmë se lidhja jonë shtrihet nëpër shekuj. Heronj, tregtarë, mendimtarë dhe komunitete kanë ndërtuar ura mes njëri-tjetrit – ndonjëherë në kuptimin e drejtpërdrejtë, ndonjëherë në atë simbolik. Kjo histori fillon në të kaluarën, kalon përmes së tashmes dhe tregon drejt së ardhmes.
Në mesin e shekullit XV, Evropa po përjetonte një nga periudhat më kritike të historisë së saj. Perandoria Osmane po depërtonte gjithnjë e më thellë në kontinent. Në këtë kohë u shfaqën dy komandantë legjendarë që u bënë figura përcaktuese të historisë evropiane. Njëri ishte Hunyadi János, komandant dhe guvernator i Mbretërisë së Hungarisë. Tjetri ishte Gjergj Kastrioti Skënderbeu, heroi kombëtar i popullit shqiptar. Dy vende të ndryshme, dy histori të ndryshme – por i njëjti qëllim.
Sipas burimeve historike, Hunyadi dhe Skënderbeu planifikuan një aleancë kundër Perandorisë Osmane. Plani ishte që ta sulmonin nga dy drejtime. Në vitin 1448, gjatë Betejës së Dytë të Kosovës në Fushë Kosovë, ushtritë e Hunyadit zhvilluan një përballje vendimtare. Trupat e Skënderbeut ishin në rrugë për t’u bashkuar me ta, por rrethanat politike në Ballkan e penguan këtë bashkim. Beteja u humb. Por mesazhi historik mbeti: mbrojtja e Evropës është një çështje e përbashkët. Pikërisht katërqind vjet më vonë, Evropa arriti në një tjetër pikë kthese historike. Viti 1848 u bë viti i lirisë dhe i vetëvendosjes kombëtare. Në Hungari, 15 marsi është simbol i të drejtave civile, i pavarësisë kombëtare dhe i vlerave evropiane. Revolucioni hungarez nuk ndryshoi vetëm historinë e një vendi, por ndikoi në mendimin politik të të gjithë kontinentit. Nëse viti 1448 kishte të bënte me mbrojtjen e Evropës, atëherë viti 1848 kishte të bënte me të ardhmen e saj. Të dyja u ndërtuan mbi të njëjtën vlerë themelore: lirinë dhe përgjegjësinë kolektive.
Por historia nuk ka të bëjë vetëm me komandantë dhe revolucione. Marrëdhëniet mes popujve shpesh formohen nga tregtarë, dijetarë dhe udhëtarë.
Në shekujt XVII–XVIII, një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike të Ballkanit ishte Voskopoja. Prej aty nisën familje tregtare që ndërtuan rrjete në të gjithë Evropën Qendrore. Rrjetet e tyre arritën në Vjenë, në Budë dhe Pest, në Trieste dhe në shumë qytete të tjera evropiane. Nga kjo botë u ngrit familja Sina, e cila u bë një nga dinastitë bankare më të rëndësishme të shekullit XIX. Anëtari më i njohur i saj, Georgios (György) Sina, luajti një rol kyç në lindjen e një prej simboleve më të rëndësishme të Budapestit.
Ura Széchenyi Lánchíd sot është një nga simbolet më të njohura të qytetit. Kur Széchenyi István ëndërroi ndërtimin e saj gjatë epokës së reformave, Buda dhe Pesti ishin ende dy qytete të ndara. Dy brigjet e Danubit lidheshin vetëm me anije dhe ura të përkohshme. Ndërtimi i urës kërkonte një mbështetje të jashtëzakonshme financiare. Pikërisht këtu ishte vendimtare mbështetja e Georgios Sinës. Kur ura përfundoi në vitin 1849, nuk lindi vetëm një kryevepër inxhinierike. Lindi një qytet i ri: Budapesti. Por Lánchíd është më shumë se një ndërtim. Ajo u bë simbol i idesë se në histori urat shpesh janë më të rëndësishme se kufijtë.
Historia vazhdon të shkruhet edhe sot.
Hafuzi Avnija, i cili vjen nga Presheva dhe prej vitesh jeton në Budapest, është një “ndërtues modern urash”. Ai ka bërë shumë për të forcuar lidhjet mes komuniteteve shqiptare dhe hungareze. Ndër iniciativat e tij është edhe vendosja e statujës së Skënderbeut në qytetin e Egerit, e cila kujton historinë e përbashkët të dy popujve. Veprimtaria e tij shkon përtej një nisme të vetme. Përmes programeve kulturore dhe ndërtimit të lidhjeve mes komuniteteve, ai kontribuon që komuniteti shqiptar të jetë një pjesë aktive e shoqërisë hungareze.
Historia shpesh shfaqet në politikë, por urat e vërteta shpesh lindin në kulturë.
Rrethi Letrar Krúdy është një komunitet intelektual ku takohen letërsia, historia dhe dialogu shoqëror. Me Hafuzi Avnijën u takuam gjatë një programi universitar për letërsi. Të dy jemi anëtarë të këtij rrethi dhe shumë shpejt u bë e qartë se interesat tona përputheshin në shumë pika. Interesi i përbashkët për letërsinë, historinë dhe kulturën hapi shpejt biseda më të thella. Në këtë komunitet një rol të veçantë ka kryetari i rrethit, Németh Nyiba Sándor, sportist elitar, poet, muzikant dhe organizator kulturor. Prej shumë vitesh ai punon që letërsia të bëhet një dialog i gjallë shoqëror. Veprimtaria e tij dëshmon se kultura nuk është vetëm art, por edhe një forcë që krijon komunitet. Bisedat, takimet dhe mendimet e përbashkëta në Rrethin Letrar Krúdy tregojnë se kultura është e aftë të ndërtojë ura mes përvojave të ndryshme historike dhe kombëtare. Historia e rajonit të Karpateve ka qenë gjithmonë shumëetnike.
Hungaria për shekuj me radhë ka qenë një pikë takimi për popuj, kultura dhe fe të ndryshme. Kjo traditë mbetet edhe sot një pjesë e rëndësishme e identitetit të vendit.
Hungaria vazhdon të përpiqet të forcojë lidhjet me komunitetet hungareze jashtë kufijve, jetën kulturore dhe komunitare të pakicave që jetojnë në vend, si dhe dialogun dhe bashkëpunimin mes popujve. Shoqëria hungareze ndodhet politikisht, ekonomikisht dhe kulturalisht në qendër të një rajoni ku marrëdhëniet dhe dialogu kanë një rëndësi të veçantë. E ardhmja e Evropës nuk mund të imagjinohet pa Ballkanin. Ballkani – dhe brenda tij Shqipëria – është një urë historike dhe kulturore mes Lindjes dhe Perëndimit. Nëse Evropa dëshiron një të ardhme stabile, paqësore dhe të parashikueshme, bashkëpunimi mes rajoneve të saj është i domosdoshëm. Historia na mëson shumë gjëra. Por ndoshta mësimi më i rëndësishëm është se paqja është një vlerë e paçmueshme.
Paqja nuk lind vetëm nga marrëveshjet politike.
Paqja lind nga mirëkuptimi.
Dhe ndoshta sot është veçanërisht e rëndësishme të thuhet: paqja është më e vlefshme se çdo aksion që premton fitimin më të madh. Sepse paqja është i vetmi investim që të çon vërtet drejt së ardhmes. Nëse një mbrëmje marsi njeriu ndalet në mes të Lánchíd-it dhe sheh poshtë drejt Danubit, mund ta pushtojë një ndjenjë e veçantë. Uji rrjedh qetësisht nën qytet, sikur të mbartë me vete historitë e shekujve.
Dhe urat qëndrojnë mbi të. Në heshtje, por plot kuptim.
Ndoshta prandaj është e rëndësishme të kujtojmë atë që historia e ka treguar vazhdimisht:
Urat gjithmonë të çojnë më larg se kufijtë.
Dhe aty ku ndërtohen ura, ka paqe dhe një të ardhme të sigurt.
Müller János
E keni edhe tekstin origjinal në gjuhën hungareze
„A történelem végül nem a határokat őrzi meg, hanem azokat a hidakat, amelyeket azemberek építenek egymás felé.” (Müller János)
Amikor a hidak fontosabbak, mint a határok A Duna felett a kora tavaszi szél lassanmegmozdítja a zászlókat. A város ilyenkor emlékezik.Nem csupán egy történelmi napra, hanem egy gondolatra: a szabadságra.Március 15. a magyar történelem egyik legerősebb jelképe. Az a nap, amikor egy nemzet kimondta, hogy a szabadság, az önrendelkezés és az emberi méltóság nem pusztán eszme, hanem közös felelősség. A történelem azonban ritkán egyetlen népé. Ha mélyebbre tekintünk, láthatjuk, hogy a nemzetek sorsa gyakran láthatatlan szálakon keresztül kapcsolódik egymáshoz. Magyarok és albánok története is ilyen. Első pillantásra két távoli népnek tűnhetnek. Mégis, ha a történelem rétegeit lehántjuk, kiderül: kapcsolatunk több évszázados.
Hősök, kereskedők, gondolkodók és közösségek építettek hidakat egymás között – néha szó szerint, néha szimbolikusan. Ez a történet a múltból indul, átvezet a jelenen, és a jövő felé mutat. A 15. század közepén Európa történelmének egyik legkritikusabb korszakát élte. Az Oszmán Birodalom egyre mélyebben nyomult be a kontinens belseje felé. Ebben az időben két legendás hadvezér vált Európa történetének meghatározó alakjává. Az egyik Hunyadi János, a Magyar Királyság hadvezére és kormányzója. A másik Gjergj Kastrioti Skanderbeg, az albán nép nemzeti hőse. Két külön ország, két külön történelmi háttér – mégis ugyanaz a cél. A történeti források szerint Hunyadi és Skanderbeg szövetséget tervezett az Oszmán Birodalom ellen. A terv az volt, hogy két irányból támadják meg a birodalmat. 1448-ban, a második rigómezei csata során Hunyadi seregei döntő ütközetet vívtak. Skanderbeg csapatai úton voltak, hogy csatlakozzanak hozzájuk, ám a balkáni politikai viszonyok megakadályozták az egyesülést. A csata elveszett. De a történelmi üzenet megmaradt: Európa védelme közös ügy. Pontosan négyszáz évvel később Európa újabb történelmi fordulóponthoz érkezett. 1848 a szabadság ésa nemzeti önrendelkezés éve lett. Magyarországon március 15. a polgári szabadságjogok, anemzeti függetlenség és az európai értékek jelképe. A magyar forradalom nemcsak egy országtörténelmét változtatta meg, hanem az egész kontinens politikai gondolkodására hatással volt.
Ha 1448 Európa védelméről szólt, akkor 1848 Európa jövőjéről. Mindkettő ugyanarra az alapértékre épült: a szabadságra és a közösségi felelősségre. A történelem azonban nemcsak hadvezérekről és forradalmakról szól. A népek közötti kapcsolatokat gyakran kereskedők, tudósok és utazók formálják. A 17–18. században a Balkán egyik legfontosabb gazdasági központja Voskopojë volt. Innen indultak el azok a kereskedőcsaládok, amelyek hálózatokat építettek ki Közép-Európában. Hálózataik elérték Bécset, Budát és Pestet, Triesztet és számos más európai várost. Ebből a világból emelkedett ki a Sina család, amely a 19. század egyik legjelentősebb bankárdinasztiája lett. A család legismertebb tagja, Georgios (György) Sina, kulcsszerepet játszott Budapest egyik legfontosabb jelképének megszületésében. A Széchenyi Lánchíd ma Budapest egyik legismertebb szimbóluma. Amikor Széchenyi István a reformkor idején megálmodta a hidat, Buda és Pest még külön város volt. A Duna két partját csak hajók és ideiglenes hidak kötötték össze. A híd építéséhez hatalmas pénzügyi háttérre volt szükség. Ebben játszott meghatározó szerepet Georgios Sina támogatása. Amikor a híd 1849-ben elkészült, nemcsak egy mérnöki remekmű született. Egy új város született. Budapest. A Lánchíd azonban több mint építmény. Jelképpé vált annak a gondolatnak, hogy a történelemben a hidak gyakran fontosabbak, mint a határok. A történelem ma is íródik. Hafuzi Avnija, aki Preshevából származik és évek óta Budapesten él, egy „modern hídépítő”, sokat tett az albán
és magyar közösség közötti kapcsolatok erősítéséért. Nevéhez fűződik többek közt Skanderbeg szobrának felállítása Egerben, amely a két nép közös történelmi emlékezetétidézi. Munkássága túlmutat egyetlen kezdeményezésen. Kulturális és közösségi programokkal, kapcsolatok építésével hozzájárul ahhoz, hogy az albán közösség aktív része legyen a magyar társadalomnak. A történelem sokszor a politikában jelenik meg, de a valódi hidak gyakran a kultúrában születnek. A Krúdy Irodalmi Kör olyan szellemi közösség, amely az irodalom, a történelem és a társadalmi párbeszéd találkozási pontja. Hafuzi Avnija val egy felsőfokú irodalmi képzésen találkoztam. Mindketten tagjai vagyunk a Krúdy Irodalmi Körnek, éshamar kiderült, hogy érdeklődési köreink sok ponton találkoznak. Az irodalom, a történelem ésa kultúra iránti közös érdeklődés hamar mélyebb beszélgetéseket indított el. Ebben aközösségben különleges szerepet tölt be a Krúdy Irodalmi Kör elnöke Németh Nyiba Sándorélsportoló, költő, zenész és kulturális szervező, aki hosszú évek óta dolgozik azon, hogy azirodalom élő társadalmi párbeszéddé váljon. Munkássága azt bizonyítja, hogy a kultúra nem
csupán művészet, hanem közösségformáló erő. A Krúdy Irodalmi Körben zajló beszélgetések, találkozások és közös gondolatok azt mutatják, hogy a kultúra képes hidakat építeni akülönböző történelmi és nemzeti tapasztalatok között. A Kárpát-medence történelme mindig issoknemzetiségű térség volt. Magyarország évszázadokon keresztül különböző népek, kultúrákés vallások találkozási pontjaként működött. Ez a hagyomány ma is fontos része az országidentitásának. Magyarország ma is arra törekszik, hogy erősítse: a határon túli magyar közösségekkel való kapcsolatokat, az itt élő nemzetiségek kulturális és közösségi életét, valamint a népek közötti párbeszédet és együttműködést. A magyar társadalom politikai, gazdasági és kulturális értelemben is egy olyan térség közepén áll, ahol a kapcsolatok és a párbeszéd különös jelentőséggel bírnak. Európa jövője nem képzelhető el a Balkán nélkül. A Balkán – és benne Albánia – történelmi és kulturális híd Kelet és Nyugat között. Ha Európa stabil, békés és kiszámítható jövőt szeretne, akkor a kontinens különböző régióinak együttműködése elengedhetetlen. A történelem sok mindent tanít. De talán a legfontosabb tanulság az, hogy a béke felbecsülhetetlen érték. A béke nem csupán politikai megállapodásokból születik. A béke a megértésből születik. És talán ma különösen fontos kimondani: a béke értékesebb, mint a legjobb hozamot ígérő részvény. Mert a béke az egyetlen befektetés, amely valóban a jövőbe vezet. Ha az ember egy márciusi estén megáll a Lánchíd közepén, és lenéz a Dunára, különös érzés foghatja el. A víz csendben áramlik a város alatt, mintha évszázadok történeteit hordozná magával. A hidak pedig ott állnak felette. Némán, mégis beszédesen. Talán ezért is fontos emlékezni arra, amit a történelem újra és újra megmutatott:A hidak mindig messzebbre vezetnek, mint a határok. És ahol hidak épülnek, ott béke van és biztos jövő. / Falënderojmë pafundësisht autorin e këtij teksti dhe e vlerësojmë shumë kontributin e tij. Falënderim edhe për z.Avni Hafuzi që nuk di të ndalet për të mirën e kombit dhe miqësinë e kahershme mes popullit hungarez dhe shqiptarë.
