Nga Ndriçim Kulla
Ka varre që heshtin si gurë të zakonshëm dhe ka varre që flasin. Ky është një nga ata që flet. Jo me zë, por me një jehonë të thellë që duket sikur vjen nga një kohë që nuk pranon të mbyllet. Para këtij varri nuk qëndron vetëm një trup i fikur, por një ndërgjegje që vazhdon të trazojë mendimin shqiptar. Këtu pushon një njeri që nuk u pajtua kurrë me mediokritetin, që e donte Shqipërinë me një dashuri të ashpër, të pamëshirshme, gati si një gjykatës që nuk fal.
Nëse do të kërkonim një figurë që mishëron paradoksin e madh të shpirtit shqiptar, do të na duhej të ndaleshim pikërisht këtu. Sepse Faik Konica ishte njëkohësisht dritë dhe hije, ndërtues dhe shkatërrues, dashnor i gjuhës dhe shpesh përbuzës i njerëzve që e flisnin atë. Ai nuk ishte një figurë e butë e Rilindjes, ai ishte një nga ato mendje që nuk pranonin të qetësoheshin, që nuk e gjenin paqen as në fitore, as në humbje.
Shqipja, kjo gjuhë e vjetër që kishte kaluar nëpër shekuj si një lumë i turbullt, gjeti tek ai një mjeshtër të rrallë. Në duart e tij ajo nuk ishte më vetëm një mjet komunikimi, por një armë, një pasqyrë, një instrument i hollë kirurgjik që mund të priste deri në thelbin e realitetit. Në një kohë kur ajo ende kërkonte trajtën e saj përfundimtare, kur ishte e ndarë në rrjedha e dialekte, ai e ngjeshi, e lëvdoi dhe i dha një finesë që ende sot mbetet e paarritshme. Pas Naim Frashëri dhe përkrah figurave si Fan Noli e Andon Zako Çajupi, ai u bë një nga arkitektët e asaj që ne sot e quajmë gjuhë letrare.
Por ndoshta më e çuditshme se gjuha ishte marrëdhënia e tij me kombin. Ai e deshi Shqipërinë jo si një vend që duhet përkëdhelur, por si një ide që duhet formësuar, shpesh edhe me dhunën e fjalës. Në një kohë kur të tjerët predikonin, ai sulmonte. Në një kohë kur të tjerët edukonin me durim, ai përdorte ironinë si kamzhik. Dhe pikërisht këtu lind ajo ndarje e madhe që e ndjek edhe sot figurën e tij: a ishte ai një edukator apo një gjykatës i pamëshirshëm?
Ndoshta përgjigjja është se ai i kishte të dyja, por në një mënyrë që Shqipëria e kohës nuk ishte ende gati ta pranonte. Sepse Rilindja shqiptare kishte nevojë për zëra që bashkonin, ndërsa ai shpesh përçante. Ajo kishte nevojë për butësi pedagogjike, ndërsa ai sillte një elitizëm të ftohtë, të mësuar në sallonet e Evropës. Duke jetuar larg, ai e pa Shqipërinë si një ide për t’u realizuar, jo si një realitet për t’u duruar.
Dhe megjithatë, pa të, kjo ide do të ishte më e varfër.
Nëpër faqet e tij, Shqipëria shfaqet si një vend që duhet të bëhet, jo thjesht të jetë. Ai nuk e pranoi kurrë atë siç ishte. Ai e kërkoi gjithmonë siç duhej të ishte. Në këtë kuptim, ai ishte më shumë një projekt sesa një njeri i kohës së vet. Dhe si çdo projekt i madh, ai mbeti i papërfunduar.
Para këtij varri, njeriu e ndien se historia nuk është e drejtë me ata që e tejkalojnë kohën e tyre. Ata shpesh duken të ashpër, të padrejtë, madje edhe arrogantë. Por ndoshta kjo është çmimi i të parit më larg se të tjerët. Sepse kush sheh më larg, sheh edhe më qartë mangësitë e së tashmes.
Dhe kështu, figura e Faik Konica mbetet si një gur i rëndë në ndërgjegjen tonë kombëtare. Ai nuk na lejon të rehatohemi në vetëkënaqësi. Ai na kujton se kultura nuk është zbukurim, por betejë; se gjuha nuk është trashëgimi e vdekur, por një organizëm që kërkon mjeshtër; se kombi nuk është një fakt i dhënë, por një detyrë e përhershme.
Ndoshta për këtë arsye, edhe sot, para këtij varri, nuk ndjejmë vetëm respekt. Ndjejmë edhe një lloj shqetësimi. Sepse ai na sheh ende, me atë vështrim të ftohtë e të mprehtë, sikur të na pyesë: çfarë keni bërë me atë që ju lashë?
Dhe kjo pyetje është më e rëndë se çdo monument.
Sepse monumentet ngrihen për të qetësuar ndërgjegjen e një kombi, ndërsa pyetjet e mëdha e trazojnë atë. Dhe Faik Konica nuk ishte nga ata që ndërtonte qetësi; ai ndërtonte shqetësim. Ai e dinte se një popull që rehatohet në lavdinë e vet të shkuarës, fillon të shuhet në heshtje.
Në këtë kuptim, ai mbetet një nga zërat më të pakëndshëm dhe më të domosdoshëm të historisë sonë. Sepse zërat e këndshëm të bëjnë të ndihesh mirë, por nuk të ndryshojnë. Ndërsa zërat si i tij, që shpesh therin dhe bezdisin, janë ata që e shtyjnë një shoqëri të dalë nga vetja.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse ai nuk u desh kurrë plotësisht.
Sepse ai nuk i dha shqiptarëve atë që ata donin të dëgjonin. Ai u tha atë që ata kishin nevojë të dëgjonin. Dhe këto dy gjëra rrallë përputhen.
Në këtë dritë, edhe ashpërsia e tij merr një kuptim tjetër. Ajo nuk ishte thjesht temperament. Nuk ishte vetëm egocentrizëm, siç shpesh është gjykuar. Ishte edhe një mënyrë për të tronditur një ndërgjegje kolektive që rrezikonte të mbetej në gjumë. Një përpjekje për të krijuar një elitë mendimi në një shoqëri që ende nuk e kishte formuar plotësisht atë. /GD
