Gazeta e njohur The Jerusalem Post e ka cilësuar kryeministrin shqiptar, Edi Rama, si një “aleat të vërtetë“, i cili jo vetëm që citon Talmudin në zemër të Jerusalemit, por sjell me vete një histori unike transformimi nga izolimi komunist drejt një miqësie të ngushtë me shtetin hebre.
Në qendër të analizës së gazetës qëndrojnë tre momente kyçe: e kaluara personale e Ramës, kodi moral i shqiptarëve dhe qasja ndaj realitetit të sotëm gjeopolitik.
Jerusalemi përtej “Perdes së Hekurt”
Artikulli zbulon historinë personale të Ramës, të rritur në një Shqipëri ku “paranoja ishte politikë shtetërore”. Rama rrëfen për gazetën se si regjimi i Enver Hoxhës i stërviste fëmijët të urrenin “imperialistët amerikanë dhe sionistët izraelitë”. Por, kryeministri zbulon se kishte një kanal sekret informacioni: “Kanali tjetër ishte Bibla e gjyshes sime, një katolike e devotshme. Ajo zotëronte një Bibël të vërtetë, e cila ishte e ndaluar,” citon gazeta fjalët e Ramës, duke shpjeguar se si kjo ndezi kureshtjen e tij për Jerusalemin, një qytet që mundi ta vizitonte vetëm pas rënies së regjimit.
“Besa” dhe leksioni i historisë
Në konferencën “Generation Truth”, Rama solli në vëmendje “kartëvizitën morale” të Shqipërisë: shpëtimin e hebrenjve gjatë Holokaustit. Ai ndau me audiencën episodin historik kur nazistët kërkuan dy gjëra: listën e arit dhe listën e hebrenjve. “Përgjigjja ishte e thjeshtë: Mund ta merrni arin, por nuk mund t’i merrni hebrenjtë tanë. Ari ishte i tyre për ta marrë, hebrenjtë ishin tanë për t’i mbrojtur,” deklaroi Rama, duke marrë vëmendjen e të pranishmëve mbi faktin se Shqipëria ishte i vetmi vend ku popullsia hebraike u rrit gjatë luftës.
Mbi 7 Tetorin dhe antisemitizmin modern
Përtej historisë, Jerusalem Post vlerëson qartësinë morale të Ramës mbi konfliktin aktual. Ai refuzoi çdo relativizëm mbi sulmet e 7 tetorit. “Terrorizmi nuk është një këndvështrim. Është krim kundër njerëzimit. Masakra e 7 tetorit nuk ishte rezistencë, ishte vrasje masive,” u shpreh ai. Sipas Ramës, antisemitizmi sot nuk është thjesht urrejtje ndaj hebrenjve, por një sulm ndaj “arkitekturës morale të njerëzimit”. Ai paralajmëroi se tolerimi i antisemitizmit është si “hapja e një vrime në anije”, e cila përfundimisht rrezikon të gjithë shoqërinë, jo vetëm hebrenjtë.
Mikpritja dhe e ardhmja
Vizita u shoqërua me momente të ngrohta, përfshirë dhurimin e një palë këpucëve të personalizuara me flamurin shqiptar nga Kryetari i Knessetit, Amir Ohana, dhe takimet e nivelit të lartë me Kryeministrin Netanyahu.
Për Jerusalem Post, mesazhi është i qartë: Izraeli ka gjetur te Rama një mik të ngushtë, i cili kupton thelbin se lufta kundër urrejtjes nuk fillon dhe nuk mbaron vetëm me hebrenjtë.
Shkrimi i plotë i gazetës “The Jerusalem Post“
Javën e kaluar, në një skenë në Jerusalem, kryeministri shqiptar Edi Rama i zgjodhi fjalët me kujdes, duke i huazuar ato nga tradita hebraike.
“Talmudi mëson se kushdo që shpëton qoftë edhe një jetë të vetme, është sikur të ketë shpëtuar të gjithë botën,” tha Rama në konferencën ndërkombëtare për antisemitizmin “Generation Truth”, të organizuar nga Ministria e Çështjeve të Diasporës dhe Luftës Kundër Antisemitizmit e Izraelit. Takimi, i mbajtur në Jerusalem për të dytin vit radhazi, duke përkuar me Ditën Ndërkombëtare të Përkujtimit të Holokaustit, mblodhi në Izrael udhëheqës ndërkombëtarë dhe figura të komunitetit hebraik për të diskutuar rritjen globale të antisemitizmit.
Antisemitizmi, argumentoi Rama, nuk është “thjesht urrejtje kundër hebrenjve, por një sulm ndaj vetë arkitekturës morale të njerëzimit”. Disa orë më vonë, duke folur për The Jerusalem Post, ai shpjegoi se e kishte patur fjalën fjalë për fjalë.
“Bëhet fjalë për njerëzimin,” tha ai. “Historia tregon se fillon me hebrenjtë, por nuk mbaron me hebrenjtë.”
Paralajmërimi i Ramës, i cili është pjesërisht instinkt historik e pjesërisht gjykim politik, qëndron në qendër të marrëdhënies së tij me Izraelin. Pikëpamja e Ramës për Jerusalemin nuk është ajo e diplomatit mesatar; ajo vjen nga një botë ku ai u rrit duke u mësuar ta urrente shtetin hebre.
Jerusalemi diskutohet pas Perdes së Hekurt
Historia personale e Ramës fillon në një Shqipëri komuniste të izoluar nga bota, ku paranoja ishte politikë shtetërore dhe ku pak miq gjendeshin në të dyja anët e Perdes së Hekurt.
“Që kur isha fëmijë, isha i fiksuar pas Jerusalemit,” i tha ai gazetës Post. “Ne jetonim në një vend krejtësisht të izoluar dhe na mësonin se duhej të përgatiteshim për ‘luftën e madhe’, sepse ‘ata’ do të vinin për ne. ‘Ata’ ishin imperialistët amerikanë, social-imperialistët sovjetikë dhe sionistët izraelitë.”
Ai tregoi se informacioni për Jerusalemin vinte nëpërmjet dy kanaleve. Njëri ishte versioni i miratuar nga shteti, ai i nxënësve të shkollës që lexonin gazetën e Partisë Komuniste në mëngjes, me raportime rreth “sa keq ushtria sioniste vret, plagos ose zhvendos palestinezët”.
Kanali tjetër ishte më privat dhe rreptësisht i ndaluar nën regjimin e Enver Hoxhës.
“Kanali tjetër [i lidhjes sime] ishte Bibla e gjyshes sime, e cila ishte një katolike shumë e devotshme,” tha Rama për Post. “Bibla në atë kohë ishte e ndaluar, por ajo zotëronte një Bibël të vërtetë, ashtu siç kishte edhe nëna ime.”
“Më pas, pas rënies së komunistëve, nuk munda të shkoja në Izrael sepse nuk kishte linja ajrore apo detare,” kujtoi ai. “Por fillova të mësoja shumë më tepër rreth historisë së Jerusalemit dhe më në fund arrita të vija; dashuria vetëm sa është rritur që atëherë.”
Ishte pas Luftës së Ftohtë që marrëdhëniet moderne midis Izraelit dhe Shqipërisë u rindërtuan. Marrëdhëniet u vendosën fillimisht pas themelimit të Izraelit, u ndërprenë për dekada dhe u rivendosën në fillim të viteve 1990. Më vonë u hapën ambasada si në Tel Aviv ashtu edhe në Tiranë, dhe bashkëpunimi u zgjerua në ekonomi, kulturë, bujqësi, siguri kibernetike dhe turizëm.
Kodi i Besës
Në konferencën e Jerusalemit, ai u rikthye te historia e kohës së luftës që është bërë “kartëvizita morale” e Shqipërisë: kodi i nderit i njohur si Besa dhe strehimi i hebrenjve gjatë Holokaustit.
“Kur Shqipëria u bë i vetmi vend në Evropë që nuk dorëzoi asnjë hebre gjatë Luftës së Dytë Botërore, popullsia hebraike aty u rrit gjatë luftës,” tha Rama, ndërsa i tregoi audiencës se Shqipëria i ka dorëzuar Yad Vashem-it mbi 3,700 emra hebrenjsh të shpëtuar gjatë Holokaustit.
Gjatë Holokaustit, kujtoi Rama në konferencë, zyrtarët nazistë erdhën në Shqipëri me dy kërkesa: listat e hebrenjve dhe listat e arit. Ai tha se përgjigjja u dha përmes autoriteteve të Shqipërisë dhe më pas u përforcua nga katër udhëheqësit fetarë të vendit — figura që vetë nazistët i trajtuan si arbitra moralë dhe u përpoqën t’i angazhonin për të zgjidhur ato “dy çështje”.
Por, tha Rama, përgjigjja e Shqipërisë nuk u përkul dhe as nuk bëri pazar. Ishte “e thjeshtë dhe përfundimtare”: “Mund ta merrni arin e tyre, por nuk mund t’i merrni hebrenjtë tanë. Ari ishte i tyre për ta marrë, hebrenjtë ishin tanë për t’i mbrojtur. Dhe kjo nuk është legjendë, ky është fakt historik.”
“Antisemitizmi po rishfaqet sërish hapur dhe pa turp,” tha ai, “shpesh i maskuar si kritikë politike, ankth kulturor, ose edhe më keq, superioritet moral.”
“Urrejtja nuk fillon me dhunë,” paralajmëroi gjithashtu Rama. “Ajo fillon me gjuhën. Fillon me indiferencën. Fillon me justifikimet.”
Një linjë të cilës ai iu rikthye vazhdimisht, dhe që e shtjelloi më vonë me Washington Post, ishte këmbëngulja e tij se sapo të fillosh të tolerosh antisemitizmin, në fakt po hap një vrimë në strukturën që i mban shoqëritë të qëndrueshme.
“Është si të hapësh një vrimë, e cila me kalimin e kohës bëhet gjithnjë e më e madhe,” i tha ai gazetës Post. “Ose si të kesh një ndërtesë pa dritare apo dyer për mbrojtje.”
Konflikti aktual dhe e vërteta
Rama foli gjithashtu për ngjarjet e 7 tetorit dhe luftën që pasoi, duke iu referuar perceptimit se Izraeli ka dështuar në “luftën e marrëdhënieve me publikun” në Perëndim.
“Terrorizmi nuk është një këndvështrim,” tha ai. “Është thjesht një krim kundër njerëzimit. Pra, masakra e 7 tetorit nuk ishte rezistencë. Ishte vrasje masive.”
Ai i pranoi vuajtjet palestineze në Gaza si “reale” dhe “vërtet zemërthyese”, por tha se detyrimet morale në Perëndim e kishin turbulluar të vërtetën për disa njerëz.
“Jetojmë në kohë të vështira për të vërtetën, sepse tani opinionet po trajtohen si fakte dhe faktet po trajtohen si opinione,” shpjegoi ai për gazetën Post. “Është një rrëmujë. Për më tepër, bazuar në besnikëri grupore, njerëzit zgjedhin opinione duke thënë ‘kjo është e drejtë’ dhe pastaj e konsiderojnë atë si fakt.”
“Është çmenduri të turbullosh vijat morale ose të legjitimosh terrorin në emër të proporcionalitetit,” deklaroi politikani shqiptar. “Paqja nuk do të thotë dhe nuk mund të nënkuptojë neutralitet ndaj terrorit.”
Gjatë intervistës së tij me Washington Post, Rama argumentoi se marrëdhënia e Shqipërisë me Izraelin nuk kufizohet vetëm në historinë ceremoniale. Izraelitët, sugjeroi ai, mund ta ndiejnë atë në terren, veçanërisht në një kohë kur hebrenjtë janë përballur me armiqësi në pjesë të tjera të Evropës.
“Nuk pati asnjë tubim, nuk kishte asnjë shenjë, në asnjë formë a mënyrë, të antisemitizmit ndaj numrit shumë të madh të turistëve hebrenj që vinin në Shqipëri,” i tha ai gazetës Washington Post, duke e krahasuar situatën me vendet fqinje, ku, sipas tij, turistët hebrenj kishin vuajtur pasojat e luftës së Izraelit kundër Hamasit.
Megjithatë, pati edhe momente më të lehta gjatë vizitës së tij. Kryetari i Knessetit, Amir Ohana, i dhuroi Ramës një palë këpucë të dizenjuara me porosi, të stampuara me flamurin shqiptar, në shenjë vlerësimi. Pati takime për të çuar përpara Dhomën e Tregtisë Shqipëri-Izrael dhe një konferencë për shtyp së bashku me kryeministrin Benjamin Netanyahu. Kryeministri shqiptar mori gjithashtu duartrokitje të forta kur doli në podiumin e Knessetit për t’u drejtuar ligjvënësve izraelitë.
Rama e shpjegoi atë afërsi në terma të thjeshtë.
“Mendoj se është normale të jesh mik me Izraelin,” i tha ai gazetës Washington Post, “por është një nder të konsiderohesh një mik kaq i ngushtë i Izraelit.”
I pyetur se çfarë do të ndodhë më pas midis dy vendeve, Rama tha: “Shpresoj se do të kemi shumë gjëra të tjera të mira.”
Për Izraelin, vizita e Ramës ishte më shumë sesa thjesht një gjest diplomatik midis vendeve mike. Jerusalemi ka gjetur një aleat të vërtetë te kryeministri shqiptar, i cili mund të qëndrojë në skenë në kryeqytetin e përjetshëm të Izraelit dhe të citojë Talmudin. Por për Ramën, përgjigjja është e qartë dhe kthehet te ideja e tij thelbësore mbi njerëzimin — se nëse i lejoni të fillojnë me hebrenjtë, së shpejti do të vijnë për ju, transmeton rtsh.
