Nga Giuliana Donzello
Hyjnorja në art është një temë e gjerë e cila shfaqet përmes përfaqësimit të figurave të shenjta, tregimit të historive biblike dhe përdorimit të simboleve për të evokuar të mbi natyrshmen, dhe që gjithmonë ka shoqëruar jetën e njeriut. Prandaj, funksionet e saj janë të ndryshme, në radhë të parë ajo e përfaqësimit gjatë shekujve si një urë ndërmjet të dukshmes dhe të padukshmes, e mësimit të koncepteve teologjike, e kremtimit të së shenjtës dhe e frymëzimit të përkushtimit shpirtëror.
Nga statujat greke dhe romake, te ikonat bizantine dhe pikturat e Rilindjes, arti ka eksploruar marrëdhënien mes njeriut dhe hyjnores, duke e bërë atë të prekshme përmes formave dhe rrëfimeve. Arti është pasqyrimi i ekzistencës sonë, një gjuhë pa fjalë që përshkon kohën dhe hapësirën, duke folur me këdo që dëshiron të dëgjojë. Është një urë midis të dukshmes dhe të padukshmes, midis konkretes dhe shpirtërores. Që nga lindja e njerëzimit, arti ka qenë mjeti përmes të cilit njeriu ka tentuar të kuptojë dhe të përfaqësojë realitetin që e rrethon: të shenjtën dhe të përditshmen, hyjnoren dhe njerëzoren, përjetësinë dhe përditshmërinë.
Nga pikturat murale në shpellat e Lascaux deri te algoritmet e artit digjital bashkëkohor, çdo epokë ka pasur tregimtarët e saj vizualë. Disa kanë tentuar t’i japin pamje Zotit, të tjerë kanë kërkuar të përkatësojnë njeriun. Është e drejtë të pyesim nëse ekziston me të vërtetë një vijë ndarëse mes artit të shenjtë dhe atij tradicional, apo nëse, si dy pamje të së njëjtës monedhë, ato ndikojnë dhe mbivendosen, duke rrëfyer në mënyra të ndryshme të njëjtin kërkim për një kuptim sa më të gjerë.
Të lësh gjurmë të ekzistencës vetjake, t’u japësh formë mendimeve dhe mundimeve, dëshirave dhe perëndive, ka qenë gjithmonë një nevojë njerëzore; megjithatë, shenjat e para të kreativitetit nuk kishin thjesht funksionime zbukuruese: ishin kode vizuale, mjete për të ndërvepruar me botën por mbi të gjitha, me atë që i linte hapësirë të të kuptuarit. Pikturat murale të Altamirës dhe Lascaux-it, që datojnë rreth vitit 15.000 para Krishtit, dëshmojnë për një epokë ku kufiri mes artit, shpirtërores dhe magjisë ishte ende ipaqartë.
Bëhej fjalë për përfaqësime të lidhura me rite për mbarëvajtjen e gjuetisë, me adhurimin e shpirtrave të kafshëve ose me transmetimin e njohurive ndër breza; pra, nuk ishin thjesht ushtrime estetike, por veprime rituale dhe simbolike.
Me ardhjen e civilizimeve më të mëdha, gjuha artistike u transformua për t’u shërbyer dy sferave të ndryshme, por plotësuese: asaj të shenjtë dhe pushtetit tokësor. Në Egjipt, arti u bë një urë midis njerëzve dhe perëndive. Shtatoret kolosale të faraonëve, pikturat e varreve dhe piramidat monumentale nuk ishin thjesht shprehje artistike, por mjete për të garantuar pavdekësinë e sundimtarit dhe për të konsoliduar statusin e tij hyjnor. Në Mesopotami, arti kishte një funksion si fetar ashtu edhe administrativ.
Zikuratet, kullat e tempujve me shkallë, dominonin qytetet-shtetet dhe shërbenin si qendra kulti, ndërsa basorelievet rrëfenin bëmat e sundimtarëve dhe marrëdhëniet e tyre me hyjnitë. Arti asirian dhe babilonas nuk kufizohej vetëm tek lavdërimi i së shenjtës, por kishte edhe një qëllim propagandistik, duke lartësuar fuqinë dhe prestigjin e funksionarëve dhe dijetarëve.
Në botën greke, përfaqësimi i perëndive mori tipare njerëzore. Hyjnitë përshkruheshin me trupa të përsosur dhe harmonikë, sipas kanoneve të kalokagathia-s, konceptit të bukurisë dhe virtytit. Skulpturat e Zeusit, Athenas apo Afërditës nuk dalloheshin në formë nga portretet e atletëve dhe filozofëve, sepse përsosmëria fizike konsiderohej shprehje e afërsisë me hyjnoren.
Romakët, trashëgimtarë të kulturës helene, zhvilluan një art ku realizmi dhe simbolizmi fetar u shkrinë në mënyrë të veçantë. Skulpturat dhe bustet prej mermeri të perandorëve dalloheshin për realizmin e theksuar që nxirrte në pah personalitetin dhe karizmën e tyre politike. Njëkohësisht, tempujt, altarët dhe zbukurimet urbane forconin lidhjen mes figurës së sovranit dhe sferës hyjnore.
Mund të pohojmë se arti nuk i përkiste kurrë ekskluzivisht vetëm sferës së shenjtë apo asaj profane. Ai ka qenë një gjuhë universale, një kod që i ka shërbyer njëkohësisht besimit dhe politikës, soditjes dhe propagandës. Në shprehjet e tij të shumta, arti ka qenë gjithmonë më shumë se një imazh i thjeshtë: ka qenë një mesazh, një urë lidhëse mes të dukshmes dhe të padukshmes, mes njeriut dhe hyjnores, mes realitetit dhe idealit.
Ndërsa në shekullin e IV-të, Krishterimi u afirmua si fe zyrtare e Perandorisë Romake, arti mori një funksion kryesisht didaktik dhe me devocion. Ikonografia kristiane u zhvillua për të transmetuar konceptet teologjike dhe për të rrëfyer episode biblike për një popullsi kryesisht analfabete. Arti u bë një mjet i besimit, një kanal mesazhesh fetare dhe një mënyrë për t’i afruar besimtarët te hyjnorja.
Paraqitja e Zotit dhe Krishtit ndjek skema simbolike më shumë sesa figurative. Në mozaikët e katakombeve romake shfaqen imazhe alegorike si peshku (Ichthys), duva, ankora dhe bariu me delet, të gjitha aludime për shpëtimin dhe mbrojtjen hyjnore. Zoti nuk mund të shihet, por mund të tregohet përmes shenjave dhe metaforave.
Nga periudha bizantine dhe mesjetare, ikonografia kristiane u pasurua dhe u konsolidua. Krishti Pantokratori, i paraqitur me një fytyrë të ashpër dhe hieratike, shfaqet në absidet e
kishave, ndërsa Virgjëresha me Foshnjën bëhet qendra e devocionit popullor.
Imazhet e shenjta nuk kanë vetëm vlerë estetike, por shërbejnë si mjete për meditim dhe lutje. Janë dy linja kryesore që përcaktojnë artin kristian: arti bizantin dhe arti romak dhe gotik i Evropës Perëndimore.
Arti bizantin, i influencuar nga kultura greko-romake, dallon për përdorimin e mozaikëve të artë, ikonave të shenjta dhe paraqitjeve me stil të veçantë. Në kishat lindore, si Shën Sofia në Kostandinopojë, imazhet e shenjta karakterizohen nga fytyra të palëvizshme, sy të mëdhenj dhe aureola të arta, që simbolizojnë tejkalimin hyjnor. E shenjta është e largët, e pandryshueshme, e mbështjellë në një aurë solemniteti.
Brenda Kishës së lashtë janë zhvilluar dy rryma: njëra pro imazheve (ikonike) dhe tjetra (anikonike) që lidhet me konceptin e Vjetër testamentar, e kundërta ndaj imazheve të shenjta (anikonike). Në Evropën Perëndimore, arti evoluoi përmes stilit romanik dhe më pas atij gotik.
Kishat romane, me format e tyre masive dhe dekorimet e gdhendura në kapituj dhe porta, përcillnin një ndjesi qëndrueshmërie dhe mbrojtjeje. Skulpturat, shpesh primitive, përshkruanin skena biblike me shprehje të forta, ndonjëherë me theks dramatik dhe mesazhe morale.
Me kalimin e kohës së stilit gotik, midis shekujve XII dhe XIV, arti i shenjtë arriti një nivel të ri monumentaliteti. Katedralet gotike, si Notre-Dame de Paris dhe Duomo di Chartres, u ngritën në lartësi, me dritare me xhama të ngjyrosura që transformonin dritën në ngjyrë dhe tregim. Gonxhet dhe dritaret me formë të harkuar, të zbukuruara me episode të shenjta, u ofronin besimtarëve një vizion të hyjnorës përmes efektit mistik të dritës së filtruar.
Përveç funksionit të saj fetar, arti mesjetar lidhej ngushtë me pushtetin politik dhe fetar. Porositësit kryesorë të veprave artistike ishin klerikët dhe aristokracia, të cilët shikonin në ndërtimin e kishave, abacive dhe pallateve të pikturuara, një mjet për të afirmuar prestigjin e tyre. Papët, ipeshkvijtë dhe sovranët financonin cikle dekorative dhe skulptura monumentale që, përveçse lavdëronin besimin, shërbenin për të konsoliduar autoritetin e tyre. Kështu, arti i shenjtë u bë edhe shprehi i pushtetit.
Paralelisht me artin fetar, ekzistonte një rrjedhë artistike më shekullore dhe profane, e përhapur kryesisht në oborre dhe kështjella feudale (tapete, miniatura nga kodet mesjetare dhe dekorimet e pallateve fisnike tregojnë skena gjuetie, turne kalorësish, momente të jetës së përditshme dhe histori epike).
Por arti profan nuk ishte kurrë krejtësisht i ndarë nga ai i shenjtë: shpesh, në të njëjtat dorëshkrime të minuar gjendeshin si paraqitje të shenjtorëve dhe martirëve, ashtu edhe imazhe kalorësish dhe sovranësh.
E shenjta dhe ajo profane bashkëjetojnë, duke u përzier dhe ndikuar njëra-tjetrën. Në shekullin e katërmbëdhjetë, arti evropian ndryshoi thellësisht. Pas shekujsh me skema të rrepta ikonografike, Zoti filloi të marrte një pamje njerëzore. Rilindja risolli në dritë individin, natyrën, racionalitetin dhe harmoninë e formave.
Arti nuk është më vetëm një mjet për devocion, por edhe një mjet për hetimin e realitetit. Perspektiva qendrore, përdorimi i dritës dhe i së errtës, rikthimi i proporcioneve klasike shënojnë një revolucion pamor.
Arti i shenjtë pasurohet me realizëm dhe thellësi psikologjike, ndërsa ai profan eksploron tema të reja: portretin, peizazhin, mitologjinë dhe shkencën. Piktura fetare e Rilindjes zhvillohet në mënyrë radikale. Artistët nuk kufizohen më vetëm në përfaqësimin e Zotit dhe shenjtorëve me tipare hieratike dhe me stil, por i bëjnë ata të gjallë, njerëzorë dhe shprehës.
Të sjellim ndëmend Masaccion, i cili në veprën e tij “Trinità” (1425-1427) futi perspektivën
lineare në një punim fetar, ose Piero della Francesca, që në pikturat si “Pagëzimi i Krishtit”
(rreth 1460), përdor rigorozitetin matematikor për ta bërë skenën më realiste dhe të besueshme. Sigurisht, jo më pak i rëndësishëm është Leonardo da Vinci, i cili me “Darkën e Fundit” (1495- 1498) thyen statikën mesjetare dhe transformon rrëfimin biblik në një skenë teatrale, ku çdo apostull është interpretues i një emocioni të veçantë.
Po ashtu edhe Michelangelo, që në “Kapelën Sistine” (1508-1512) pikturon një Zot krijues të fuqishëm dhe të gjallë, larg imazhit hieratik mesjetar, më i ngjashëm me një njeri sesa me një entitet abstrakt. Ky nuk është vetëm një ndryshim në stil por është një revolucion teologjik.
Nëse Zoti mund të marrë formë njerëzore, atëherë njeriu është afër hyjnores. Trupi nuk është më vetëm një mbështjellës e mbartës i shpirtit, por është edhe një kryevepër e krijimit, e denjë për t’u studiuar, pikturuar dhe gdhendur me të njëjtën vëmendje që i rezervohet shenjtorëve.
Paralelisht me artin e shenjtë, zhvillohet një art laik që kremton individin, bukurinë e botës
tokësore dhe dijen shkencore. Portretet bëhen gjithnjë e më të përhapura, simbol i një
epoke në të cilën njeriu rizbulohet si protagonist i historisë. Arti profan nuk është në
kundërshtim me atë fetar, por është plotësimi natyral i tij. Njeriu i Rilindjes nuk kënaqet më vetëm duke vështruar qiellin, por dëshiron të kuptojë edhe tokën në të cilën jeton dhe
banon.
Duke filluar nga mesi i shekullit të V, harmonia e Rilindjes i lë vendin një arti më të
shqetësuar dhe kompleks. Manierizmi sjell përmasa të zgjatura, ngjyra artificiale dhe
kompozime dinamike, duke reflektuar një epokë me tensione fetare dhe politike. Artistët
(Pontormo, Parmigianino dhe El Greco), e ripërpunojnë artin fetar me një stil ekspresiv
dhe pothuajse pamor.
Figurat deformohen, ngjyrat bëhen joreale, skenat e shenjta marrin një karakter më teatral dhe dramatik. Ky evolucion artistik paraprin Barokun, një epokë ku arti nuk mjaftohet më vetëm me përfaqësimin e besimit, por e vë në skenë me efekte më
të veçanta..
Me Barokun, arti bëhet i fuqishëm, emocionues, madje edhe sensual; një gjuhë e re shprehëse që sjell një shkrirje edhe më të thellë midis së shenjtës dhe së përditshmes, e lexueshme në skulpturat monumentale të Berninit, ku artisti e shndërron mermerin në mish jetësor, në lëvizje, në ndjenjë, veçanërisht tek vepra e famshme “Ekstaza e Shenjtëri Terezës” (1647-1652).
Po ashtu Caravaggio, me pikturën e tij revolucionare, zhyt shenjtorët dhe mëkatarët në të njëjtën dritë dramatike, duke e bërë të shenjtën jashtëzakonisht reale dhe njerëzore;
martirët dhe lypësit ndajnë të njëjtin trup dhe të njëjtin dhimbje në vepra si “Thirrja e Shën Mateut” (1599-1600) apo “Vdekja e Virgjëreshës” (1604-1606).
Edhe Rubens, me stilin e tij dinamik dhe plot gjallëri, kremton forcën dhe vitalitetin e trupit të njeriut, si në skenat mitologjike po ashtu edhe në ato fetare; për shembull, “Gjykimi i Parisit” (1636) dhe “Adhurimi i Magjistarëve” (1624), ku mbishfaqet fizikja dhe pasuria kromatike me figura monumentale, muskuj të tendosur dhe veshje të shtrenjta.
Me këta mjeshtër, arti barok arrin kulmin e tij shprehës, duke e shndërruar fenë në
spektakël dhe trupin në simbol të fuqisë shpirtërore. Nuk ka më ndarje mes qiellit dhe
tokës, mes besimit dhe pasionit: gjithçka bëhet një skenë teatrale e hyjnores.
- Po arti modern dhe bashkëkohor?
Prezencë delikate: Arti bashkëkohor eksploron praninë e hyjnores edhe në mënyrë më
pak të drejtpërdrejtë, duke u përqendruar tek pyetjet themelore dhe meditimi personal. Mjafton të kujtojmë veprat e artistëve si Paul Klee dhe Kandinsky. Roli i artit të shenjtë ka
ndryshuar thellësisht; nëse dikur porositë e mëdha kishtare diktonin tendencat artistike, sot prodhimi i veprave me përmbajtje fetare është më i qartë dhe më pak ndikues në krahasim me të kaluarën.
Arkitektura fetare është një nga fushat ku arti i shenjtë bashkëkohor ka gjetur më shumë
shprehje. Kishat moderne, si Sagrada Familia e Antoni Gaudí apo Kisha e Dritës e Tadao
Andos, eksperimentojnë me materiale, forma gjeometrike dhe lojëra drite për të evokuar
ndjenjën e së shenjtës, pa përdorur ikonografinë tradicionale. Edhe në pikturë dhe skulpturë, disa artistë vazhdojnë të përballen me temën e së shenjtës, shpesh me qasje inovative ose provokuese.
Mark Rothko, me telat e tij të mëdha monokromatike, ka synuar të evokojë një përvojë gati mistike përmes ngjyrës dhe dritës. Si pasojë, arti i shenjtë bashkëkohor përballet me një botë gjithnjë e më laike. Në të kaluarën, e shenjta ishte një komponent qendror i kulturës pamore; sot ndikimi i saj është më i kufizuar dhe shpesh mbetet brenda konteksteve liturgjike ose akademike.
Trupi i njeriut, që në Rilindje lartohej si pasqyrim i hyjnores, shpesh, sot paraqitet në mënyrë më konceptuale ose provokuese. Edhe peizazhi e natyra, subjekte tradicionale të artit profan, janë interpretuar ndryshe në epokën moderne.
Arti mjedisor i Christo dhe Jeanne-Claude, apo instalacionet e Olafur Eliasson, riformulojnë marrëdhënien midis njeriut, natyrës dhe hapësirës, duke krijuar vepra të përkohshme që ndërveprojnë me botën natyrore. Në shekullin e XXI, dallimi midis artit të shenjtë dhe atij profan është më i zbehur se kurrë.
Shumë vepra bashkëkohore sfidojnë këtë ndarje, duke eksploruar të shenjtën jashtë konteksteve tradicionale fetare dhe duke e ripërfytyruar profanen në një formë pothuajse shpirtërore, siç ndodh në artin dixhital dhe përfshirës, që ofron mundësi të reja për përfaqësimin e së shenjtës.
Mjafton të përmendim instalacionet e dritës të James Turrell, mandalat dixhitale të Refik Anadol apo eksperiencat pamore të teamLab, të cilat krijojnë ambiente ku vizitori mund të përjetojë një eksperiencë transcendence, të ngjashme me atë që përjetohej në katedralet gotike apo përpara ikonave bizantine.
Nga ana tjetër, arti profan ka përthithur shpesh tema dhe simbole fetare, duke i riformuluar në mënyrë bashkëkohore. Mjafton të kujtojmë ripërpunimet moderne të Kryqëzimit, përdorimin e ikonografisë kristiane në kinemanë e regjisorëve si Pasolini apo Scorsese, ose ndikimin e spiritualitetit oriental në artin konceptual.
Nëse e shenjta nuk lidhet më ekskluzivisht me fenë dhe profania nuk është më vetëm përfaqësimi i jetës së përditshme, ndoshta sot arti nuk është më as i shenjtë as profan: është thjesht art, një mjet për t’u thelluar mbi kuptimin e ekzistencës, një gjuhë universale, e aftë t’i japë formë të padukshmes dhe të hetojë esencën e qenies njerëzore.
Përktheu: Angela Kosta
