Nga Cafo Boga, M.A. IRD — 15 janar 2026
“Bota e vjetër po vdes dhe e reja po përpiqet të lindë: tani është koha e përbindëshave.” — Antonio Gramsci.
Bota po hyn në një epokë të re—jo më të përcaktuar nga një fuqi e vetme dominuese, por nga konkurrenca mes shumë fuqive. Koha kur Shtetet e Bashkuara dhe bota perëndimore mund të diktonin rregullat globale në mënyrë të njëanshme ka përfunduar. Ajo që vjen në vend të saj nuk është kaosi, por një sistem multipolar ku ndikimi ndahet mes SHBA-së, Kinës, Indisë, Evropës dhe rajoneve në rritje si Afrika dhe Jugu Global më i gjerë. Në këtë realitet të ri, udhëheqja nuk do t’u takojë kombeve më të zhurmshme, por atyre më të afta—atyre me institucione të forta, thellësi teknologjike dhe kohezion shoqëror.
Pavarësisht pretendimeve të shpeshta se shteti-komb po zbehet, ai nuk po zhduket. Ajo që po merr fund është iluzioni se sovraniteti i vetëm garanton sukses. Në shekullin XXI, fuqia matet jo vetëm me kufij dhe ushtri, por me kontroll mbi teknologjinë, energjinë, të dhënat dhe zinxhirët e furnizimit. Vendet që përshtaten do të lulëzojnë; ata që dështojnë nuk do të zhduken, por do të bëhen gjithnjë e më të parëndësishëm.
Shtetet e Bashkuara mbeten qendrore në sistemin global—por jo më dominuese si parazgjedhje. Deficitet e vazhdueshme tregtare dhe borxhi i huaj në rritje kanë bërë që disa ta krahasojnë modelin ekonomik amerikan me një skemë Ponzi. Në të vërtetë, Amerika përfiton nga një privilegj unik: emetimin e monedhës rezervë botërore. Ky sistem nuk është mashtrues, por është i brishtë. Ai varet nga besimi global në stabilitetin, produktivitetin dhe udhëheqjen amerikane. Nëse ky besim dobësohet, rreziku nuk do të jetë një kolaps i menjëhershëm, por një erozion i ngadalshëm i ndikimit.
Për të rikthyer forcën afatgjatë, Shtetet e Bashkuara duhet të ribalancojnë ekonominë e tyre. Kjo do të thotë të prodhojnë më shumë dhe të konsumojnë më pak, të rindërtojnë industri strategjike brenda vendit, të rikthejnë disiplinën fiskale pa mbytur rritjen dhe të përfundojnë konfuzionin mes mirëqenies dhe borxhit të përhershëm. Në botën moderne, fuqia e qëndrueshme nuk vjen nga dominimi, por nga rezistenca.
Politikisht, Shtetet e Bashkuara ndodhen në një udhëkryq. Polarizimi thellohet ndërsa shtresa e mesme tkurret dhe pabarazia zgjerohet. Megjithatë, kriza më e thellë nuk është ideologjike—është strukturore. Një shoqëri e ndarë mes një elite të ngushtë dhe një shumice që lufton për mbijetesë nuk mund të mbetet e qëndrueshme për shumë kohë. Rindërtimi i shtresës së mesme nuk është më vetëm një prioritet ekonomik; është një domosdoshmëri demokratike dhe linja e fundit e mbrojtjes kundër shkatërrimit sistemik.
Ngritja e Donald Trump duhet kuptuar në këtë kontekst. Ai e ndjeu saktë fundin e rendit të vjetër global dhe sfidoi supozimet e rrënjosura prej kohësh mbi tregtinë, Kinën dhe aleancat. Duke vepruar kështu, ai hapi debate që vendi i kishte shtyrë për dekada. Megjithatë, stili i tij konfrontues shpesh dobësoi aleancat dhe institucionet—pikërisht themelet e fuqisë së qëndrueshme. Trump nuk e futi Amerikën në luftë globale, por paparashikueshmëria e tij rriti rrezikun e gabimeve në një sistem ndërkombëtar tashmë të tensionuar.
Duke parë përpara, transformimi më i madh do të vijë nga teknologjia—sidomos inteligjenca artificiale. IA do të zëvendësojë miliona vende pune rutinë në administratë, transport dhe shërbime. Ky do të jetë tronditja më e shpejtë e tregut të punës në historinë moderne. Rreziku nuk është vetëm papunësia, por fragmentimi shoqëror nëse shoqëritë dështojnë ta menaxhojnë tranzicionin.
Sfida e Amerikës është pra e dyfishtë: të konkurrojë globalisht ndërsa mban të bashkuar shoqërinë brenda vendit. Kjo kërkon investime masive në aftësi—jo vetëm në arsim tradicional; ngritjen e profesioneve me qendër njeriun si kujdesi social, mësimdhënia dhe mirëmbajtja teknike; si dhe një përpjekje kombëtare për rindërtim të përqendruar në infrastrukturë, siguri energjetike, siguri kibernetike dhe shërbim publik. Me kalimin e kohës, mekanizma të rinj për mbështetje të të ardhurave mund të bëhen të pashmangshëm—jo si ideologji, por si matematikë në një ekonomi të automatizuar.
Për Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin më gjerë, pyetja nuk është më nëse do ta udhëheqin botën vetëm. Ajo epokë ka kaluar. Pyetja e vërtetë është nëse ata mund të udhëheqin me shembull—duke dëshmuar se demokracia, inovacioni dhe stabiliteti shoqëror mund të bashkëjetojnë ende në një botë të rrezikshme dhe që ndryshon me shpejtësi.
Pesëdhjetë vjet nga tani, bota nuk do të qeveriset nga perandori, por nga sisteme. Kombet që do të kenë sukses nuk do të jenë ato që bërtasin më fort për madhështinë, por ato që në heshtje ndërtojnë kompetencë: institucione të forta, ekonomi përshtatëse dhe shoqëri kohezive.
E ardhmja nuk do t’u përkasë kombeve më të forta.
Do t’u përkasë atyre më të përgatitura.
Çfarë do të thotë kjo për Bashkimin Evropian
Për Bashkimin Evropian, rendi i ri botëror është njëkohësisht provë dhe pikë kthese. Për dekada, Evropa e ndërtoi forcën e saj mbi integrimin ekonomik duke u mbështetur në fuqinë amerikane për siguri dhe udhëheqje globale. Kjo formulë nuk mjafton më. Në një botë multipolare të shënuar nga konkurrenca strategjike, pasiguria energjetike, rivaliteti teknologjik dhe presioni gjeopolitik në kufijtë e saj, BE-ja duhet të evoluojë nga një bashkim kryesisht ekonomik në një aktor politik dhe strategjik më koherent.
Kjo nuk do të thotë braktisje e partneritetit transatlantik—por forcim i tij përmes përgjegjësisë më të madhe evropiane. E ardhmja e BE-së do të varet nga aftësia për ta shndërruar peshën ekonomike në besueshmëri gjeopolitike, për të mbrojtur modelin demokratik brenda vetes dhe për t’u ofruar perspektivë reale evropiane rajoneve fqinje, veçanërisht Ballkanit Perëndimor. Në epokën e re, Evropa nuk do të gjykohet vetëm nga idealet, por nga kapaciteti për të vepruar.
Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin Perëndimor
Për Shqipërinë, Kosovën dhe Malin e Zi, rendi i ri botëror paraqet njëkohësisht rrezik dhe mundësi. E ardhmja e tyre do të varet më pak nga deklaratat e orientimit dhe më shumë nga forca e institucioneve, çrrënjosja e korrupsionit, besueshmëria e reformave dhe aftësia për të krijuar mundësi brenda vendit. Në një botë ku shtetet e vogla gjykohen nga performanca e jo nga simpatia, këto vende duhet të përqendrohen në ndërtimin e demokracive funksionale, ekonomive të qëndrueshme dhe shoqërive që mund t’i mbajnë të rinjtë e tyre në atdhe.
Vendi i tyre në Perëndim nuk do të sigurohet vetëm nga historia, por nga kompetenca, qëndrueshmëria dhe guximi për të reformuar. Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimi më gjerë nuk mund të thithin më valë të mëdha emigrantësh ekonomikë; e ardhmja duhet ndërtuar aty ku njerëzit jetojnë—jo të eksportohet jashtë në kërkim të mbijetesës.
Afërsia e vazhdueshme e Serbisë me Rusinë mbetet një problem strategjik për rajonin—jo për shkak të historisë apo kulturës, por sepse e lidh Serbinë me një fuqi në rënie që ofron simbolikë, jo zhvillim.
Rusia nuk mund të ofrojë investimet, aksesin në tregje apo modernizimin që i nevojitet Serbisë, ndërsa Bashkimi Evropian tashmë përfaqëson të ardhmen e saj reale ekonomike. Rruga më e mirë përpara nuk është rreshtimi i detyruar, por një zgjedhje e matur e bazuar në interesin kombëtar: ankorimi i qartë në Evropë, normalizimi i marrëdhënieve me fqinjët dhe zëvendësimi i paqartësisë gjeopolitike me realizëm ekonomik—duke zgjedhur prosperitetin afatgjatë mbi rehatinë politike afatshkurtër.
“Nuk mbijeton më i forti i specieve, as më i zgjuari, por ai që përshtatet më mirë ndaj ndryshimit.” — Charles Darwin. /GD
