Prania shqiptare në Hungari nuk është vetëm një fenomen ekonomik, por edhe një realitet historik, kulturor dhe shoqëror.
Nga Dashnim HEBIBI, Budapest
Të flasësh për një personalitet të veçantë të kombit tonë si z. Avni Hafuzi nuk është e lehtë, sepse për jetën dhe veprën e tij nuk do të mjaftonin as dy libra. Me prejardhje nga Presheva dhe i vendosur prej vitesh në Budapest, ku jeton dhe vepron së bashku me familjen e tij, ai është një figurë që ka lënë gjurmë të rëndësishme në promovimin e kulturës dhe identitetit shqiptar jo vetëm në Hungari. Kontributet e tij janë të shumta dhe të gjithanshme. Ai ka qenë ndër iniciatorët e vendosjes së bustit dhe emërtimit të sheshit të heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, në Eger të Hungarisë.
Po ashtu ka mbështetur dhe zbuluar emrin në sportin “Skanderbeg”, të njohur sot si mundja e duarve (armwrestling), i cili dikur mbante një emër tjetër. Në përpjekjet për të promovuar figurat e mëdha të kombit tonë, z. Hafuzi ka kontribuar që fjala dhe mesazhi i Nënë Tereza të prezantohen në shumë shtete si në Hungari, Sllovaki, Rumani dhe në Novi Sad, jo vetëm në Hungari. Veprimtaria e tij është bërë pjesë edhe e botimeve enciklopedike në Angli dhe Hungari, duke e bërë kështu kontributin e tij të njohur edhe në arenën ndërkombëtare. Vetëm pak ditë më parë, përmes platformës HelveticALforum, u prezantua një tjetër befasi e këndshme: një kryevepër në Budapest e ndërtuar falë përkushtimit dhe djersës së një shqiptari. Përveç kësaj, ai ka qenë i lidhur edhe me iniciativa që prekin fusha të rëndësishme si bashkëpunimi me Akademinë e Shkencave dhe projekte të tjera me vlerë.
Sot kemi kënaqësinë të prezantojmë një shkrim ekskluziv, të mundësuar nga ky personalitet i përmendur më sipër, z. Avni Hafuzi. Ai gëzon miqësi të veçantë me personalitete të larta të Hungarisë, deri edhe me astronautë hungarezë. Këtë herë sjellim një shkrim nga një figurë e njohur e medias hungareze, i cili hedh dritë mbi shumë fakte që na bëjnë krenarë. Bëhet fjalë për Müller János, një figurë profesionale në fushën e organizimit të gazetarëve në Hungari.
Ai është i njohur me Magyar Újságírók Országos Szövetsége (MUOSZ), shoqata më e vjetër dhe më e madhe profesionale e gazetarëve në Hungari. Kjo organizatë:
përfaqëson interesat profesionale të gazetarëve, organizon trajnime dhe konferenca për median, merr pjesë në debatet publike mbi lirinë e shtypit dhe etikën e gazetarisë, ofron programe sociale dhe mbështetje për anëtarët e saj, veçanërisht për gazetarët në pension.
Në kuadër të kësaj shoqate, Müller János ka mbajtur rol drejtues si kryetar i seksionit “Idősügyi és Szociális Párbeszéd Szakosztály”, i cili fokusohet në:
dialogun social mes organizatave profesionale dhe institucioneve publike, mbështetjen sociale për gazetarët e moshuar, zhvillimin e programeve sociale dhe komunitare brenda organizatës.
Ky shkrim hedh dritë mbi shumë aspekte të bashkëpunimit dhe kontributit që lidhin komunitetin shqiptar me jetën kulturore dhe institucionale në Hungari, duke na dhënë edhe një arsye më shumë për t’u ndier krenarë. Një nga historitë më interesante të ndikimit ekonomik të familjeve ballkanike në Evropën Qendrore lidhet me financimin e urës së famshme Széchenyi Chain Bridge, simboli më i njohur i kryeqytetit hungarez Budapest. Ndërtimi i kësaj ure u bë i mundur falë mbështetjes financiare të bankierit dhe filantropit Georgios Sinas, familja e të cilit kishte rrënjë në komunitetet tregtare ballkanike të lidhura historikisht edhe me shqiptarët.
Familja Sina dhe origjina
Familja Sina ishte një dinasti bankierësh dhe tregtarësh shumë e fuqishme në shekullin XIX. Ajo e kishte origjinën nga qytete tregtare të Ballkanit jugor, ku shumë familje tregtare shqiptare, arumune dhe greke bashkëpunonin në rrjetet ndërkombëtare të tregtisë. Me kalimin e kohës, familja u vendos në Vjenë dhe në territoret e Perandorisë Austro-Hungareze, ku krijoi një nga shtëpitë bankare më të rëndësishme të kohës.
Georgios (Gjergj) Sina dhe pasardhësit e tij u bënë financierë të projekteve të mëdha infrastrukturore, akademike dhe kulturore në Hungari dhe Austri, duke ndihmuar në modernizimin e rajonit. Ata financuan:
projekte rrugore dhe ura, ndërtesa publike dhe akademi, institucione kulturore dhe shkencore, zhvillimin e tregtisë dhe industrisë.
Ky rol i bëri ata një nga familjet më të rëndësishme filantropike të Evropës Qendrore në shekullin XIX.
Ndërtimi i urës që bashkoi qytetin
Ideja për ndërtimin e urës që lidhte dy brigjet e lumit Danube u promovua nga reformatori hungarez István Széchenyi, i cili kërkonte modernizimin ekonomik të Hungarisë. Në atë kohë, Buda dhe Pest ishin qytete të ndara dhe lidhja mes tyre bëhej vetëm me anije ose ura të përkohshme, që shpesh shkatërroheshin nga akulli dimëror. Ndërtimi i urës filloi në vitin 1840 dhe përfundoi në vitin 1849. Projekti kërkonte investime shumë të mëdha financiare dhe teknologji moderne për kohën, prandaj mbështetja e bankierëve të mëdhenj si Georgios Sina ishte vendimtare për realizimin e tij. Ai dhe rrjeti i tij financiar ndihmuan në sigurimin e kapitalit që e bëri të mundur ndërtimin e një ure të përhershme, një hap i madh drejt industrializimit të rajonit.
Rëndësia historike dhe ekonomike
Ndërtimi i Széchenyi Chain Bridge pati ndikim të madh:
bashkoi përfundimisht Buda dhe Pest, duke kontribuar në krijimin e qytetit modern Budapest, lehtësoi tregtinë dhe transportin ndërmjet rajoneve, përshpejtoi zhvillimin urban dhe industrial të Hungarisë, u bë simbol i modernizimit dhe reformave ekonomike të shekullit XIX.
Ura u shndërrua në një nga monumentet më të njohura arkitekturore të Evropës Qendrore dhe mbetet edhe sot një nga simbolet më të fotografuara të Hungarisë.
Kontributi i diasporës ballkanike
Historia e familjes Sina tregon rolin e madh që diaspora tregtare ballkanike – përfshirë edhe familje me rrënjë shqiptare – pati në zhvillimin ekonomik të qyteteve të Evropës Qendrore. Përmes kapitalit, rrjeteve tregtare dhe filantropisë, këto familje kontribuan në ndërtimin e infrastrukturës moderne, universiteteve dhe institucioneve shkencore që formësuan rajonin në epokën industriale. Financimi i Széchenyi Chain Bridge nga Georgios Sina nuk ishte vetëm një projekt ndërtimi, por një moment historik që shënoi transformimin e Budapestit në një metropol modern evropian. Kontributi i tij mbetet një shembull i fuqisë së diasporës ekonomike ballkanike dhe i ndikimit që individë të suksesshëm me origjinë nga rajoni ynë kanë pasur në zhvillimin e qyteteve dhe shteteve evropiane. Origjina e familjes Sina është temë që shpesh diskutohet në historiografi, sepse në Ballkanin e shekujve XVIII–XIX identitetet etnike shpesh ndërthureshin (shqiptarë, arumunë/vllehë, grekë ortodoksë të rrjeteve tregtare). Për këtë arsye, studiuesit nuk janë gjithmonë plotësisht të një mendimi për përkatësinë etnike të tyre.
Origjina historike
Shumica e burimeve ndërkombëtare historike e lidhin familjen e Georgios Sinas me komunitetet tregtare të Ballkanit jugor (zona e Voskopojës dhe Epirit), ku jetonin bashkë:
shqiptarë ortodoksë, arumunë (vllehë), tregtarë greqishtfolës të rrjeteve ballkanike.
Për këtë arsye, në historiografia të ndryshme familja Sina përmendet:
në disa burime si arumune/vllahe, në disa si me prejardhje greke ortodokse të Ballkanit, ndërsa në disa studime ballkanike theksohet lidhja e tyre me rrjetet tregtare shqiptare të Voskopojës, prandaj përmenden edhe si familje me origjinë shqiptare ose me rrënjë shqiptaro-arumune.
Pse ekziston konfuzioni?
Në shekujt XVIII–XIX identiteti kombëtar modern nuk ishte i formuar si sot. Familjet tregtare të Ballkanit shpesh:
përdornin gjuhën greke në tregti dhe arsim, kishin origjinë nga zona me popullsi të përzier, lëviznin midis territoreve të Perandorisë Osmane dhe Austro-Hungareze. Prandaj shumë familje historike, përfshirë familjen Familja Sina, konsiderohen në histori si familje ballkanike shumëetnike, me lidhje të forta me komunitetet shqiptare, arumune dhe greke të Voskopojës dhe rajoneve përreth.
Çfarë mund të thuhet me siguri
Origjina e tyre është ballkanike (zona Voskopojë–Epiri).
Ata kishin lidhje me rrjetet tregtare ku morën pjesë edhe shumë familje shqiptare.
Në disa tradita historike dhe studime rajonale konsiderohen me rrënjë shqiptare ose shqiptaro-arumune, por në historiografinë ndërkombëtare shpesh klasifikohen si familje arumune/greko-ballkanike. Nuk ka një konsensus absolut që familja Sina ishte vetëm shqiptare, por shumë studiues pranojnë se ajo vinte nga mjedisi tregtar ballkanik ku elementet shqiptare ishin pjesë e rëndësishme e origjinës dhe rrjeteve të saj.
Voskopojë – qendra e tregtarëve ballkanikë që krijuan elita financiare në Evropë
Në shekujt XVII–XVIII, Voskopojë ishte një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike dhe kulturore të Ballkanit. Qyteti u zhvillua si nyje tregtare ndërkombëtare ku vepronin tregtarë shqiptarë, arumunë (vllehë) dhe greqishtfolës ortodoksë, të cilët krijuan rrjete tregtare që shtriheshin nga Ballkani deri në Vjenë, Budapest, Trieste dhe qytete të tjera evropiane. Shkatërrimet e qytetit në fund të shekullit XVIII detyruan shumë familje tregtare të shpërnguleshin drejt Evropës Qendrore, ku ato krijuan shtëpi bankare dhe kompani tregtare shumë të fuqishme. Këto familje u bënë pjesë e elitës ekonomike të Perandorisë Austro-Hungareze.
Familjet tregtare që u ngritën në Evropën Qendrore
Nga ky mjedis dolën disa dinasti financiare të njohura, ndër to:
Familja Sina – bankierë dhe financierë të mëdhenj që financuan projekte infrastrukturore dhe shkencore në Hungari dhe Austri.
Familja Dumba – familje tregtare dhe diplomatike me ndikim në Vjenë.
Familja Tositsa – tregtarë dhe filantropë që financuan institucione arsimore dhe kulturore në Ballkan dhe Evropë.
Këto familje, pavarësisht përkatësive të ndryshme etnike që u atribuohet në historiografi, vinin nga i njëjti rrjet tregtar ballkanik dhe bashkëpunonin ngushtë në aktivitetet ekonomike.
Roli i diasporës tregtare shqiptare dhe ballkanike
Shumë tregtarë me origjinë nga trevat shqiptare u vendosën në Vjenë dhe Budapest, ku: krijuan banka dhe kompani transporti, financuan projekte infrastrukturore (ura, rrugë, hekurudha), mbështetën universitete, akademi dhe institucione shkencore, u bënë ndër sponsorët kryesorë të modernizimit ekonomik të rajonit. Në këtë kontekst, veprimtaria e bankierëve si Georgios Sinas dhe pasardhësve të tij lidhet me këtë diasporë tregtare që kishte rrënjë në qytete si Voskopojë, Janinë, Korçë dhe qendra të tjera ballkanike.
Ndikimi historik
Historianët e ekonomisë evropiane theksojnë se rrjetet tregtare ballkanike luajtën rol shumë të rëndësishëm në:
zhvillimin e bankave moderne në Evropën Qendrore, financimin e industrializimit të shekullit XIX, lidhjen e ekonomisë osmane me tregjet e Evropës Perëndimore, krijimin e elitave financiare që mbështetën projekte madhore infrastrukturore, si ndërtimi i urave dhe hekurudhave. Kjo është arsyeja pse shumë figura financiare të shekullit XIX në Austri dhe Hungari kanë origjinë nga Ballkani jugor. Historia e familjes Sina dhe e familjeve të tjera të diasporës tregtare tregon se Ballkani – përfshirë trevat shqiptare – ka pasur ndikim shumë më të madh në zhvillimin ekonomik të Evropës Qendrore sesa zakonisht mendohet. Kapitali, rrjetet tregtare dhe filantropia e këtyre familjeve ndihmuan në transformimin e qyteteve si Vjena dhe Budapesti në qendra moderne financiare dhe industriale.
Müller János është një figurë profesionale në fushën e organizimit të gazetarëve në Hungari, i lidhur me strukturat e shoqatës kombëtare të mediave. Ai përmendet si drejtues (elnök – kryetar) i një seksioni tematik brenda organizatës së gazetarëve hungarezë, që merret me çështje sociale dhe dialogun social, veçanërisht me temat që lidhen me gazetarët e moshuar dhe politikat sociale të profesionit. Ai është i lidhur me organizatën Magyar Újságírók Országos Szövetsége (MUOSZ), e cila është shoqata më e vjetër dhe më e madhe profesionale e gazetarëve në Hungari. Kjo organizatë:
përfaqëson interesat profesionale të gazetarëve, organizon trajnime dhe konferenca për median, merr pjesë në debatet publike mbi lirinë e shtypit dhe etikën e gazetarisë, ofron programe sociale dhe mbështetje për anëtarët e saj, veçanërisht për gazetarët në pension. Në kuadër të kësaj shoqate, Müller János ka pasur rol drejtues në seksionin “Idősügyi és Szociális Párbeszéd Szakosztály”, që fokusohet në:
dialogun social mes organizatave profesionale dhe institucioneve publike, mbështetjen sociale të gazetarëve të moshuar, zhvillimin e programeve sociale dhe komunitare brenda organizatës. / Müller János
Shkrimin në gjuhën hungareze e keni këtu:
„Nemcsak azok formálják a történelmet,
akik a címlapokra kerülnek — hanem azok is, akik csendben építik a városokat.” (Müller János)
Albán jelenlét és hatás – újraértelmezett nézőpont
Az albán közösségek szerepe Közép- és Délkelet-Európa történetében gyakran kevésbé hangsúlyosan jelenik meg, mint amennyire gazdasági és kulturális súlyuk indokolná. Pedig az elmúlt évszázadok, különösen a 19–20. század folyamatai világosan mutatják: az albán jelenlét nem periférikus, hanem szervesen kapcsolódó része térségünk fejlődésének.
A Balkán felől érkező kereskedő- és vállalkozóréteg – köztük számos albán család – fontos közvetítő szerepet töltött be Kelet és Nyugat gazdasági kapcsolataiban. Többnyelvűségük, mobilitásuk és kiterjedt kapcsolatrendszerük révén olyan kereskedelmi hálózatokat működtettek, amelyek hozzájárultak a régió városainak gazdasági dinamizmusához. Budapest fejlődése a 19–20. század fordulóján nem elszigetelt folyamat volt. A város gazdasági vérkeringését a Monarchia soknemzetiségű vállalkozói és kereskedőrétege is formálta. Az albán eredetű kereskedők, iparosok és később vendéglátóipari szereplők jelenléte ennek a sokszínű urbanizációs folyamatnak része volt.
Nem látványos történelmi fejezetként, hanem csendes, mindennapi építkezésként. Az albán közösségek gazdasági szerepe több hullámban vált érzékelhetővé Magyarországon. A 20. század második felében, majd a rendszerváltozás után különösen a kis- és középvállalkozások terén jelentek megmarkánsabban. A pékségek, vendéglátóhelyek és kereskedelmi vállalkozások nemcsak üzleti egységeket jelentettek, hanem: munkahelyteremtést, helyi gazdasági aktivitást, adóbevételt, szolgáltatási sokszínűséget, új gasztronómiai kultúrát. Az albán pékségek példája jól mutatja: a bevándorló vállalkozói közösségek gyakran olyan szektorokban hoznak új lendületet, ahol a piac nyitott az innovációra, a munkára és a kitartásra.
A 20. század viharos történelmi időszakai – világháborúk, rendszerváltások, politikai átrendeződések – természetesen a balkáni és közép-európai népek kapcsolatait is befolyásolták. Az albán jelenlét gyakran kevésbé intézményesült formában, inkább gazdasági, családi és kereskedelmi kapcsolatokon keresztül élt tovább. Ez részben magyarázza, hogy szerepük kevésbé rögzült a „hivatalos történeti narratívákban”, miközben a mindennapi gazdasági és társadalmi életben jelen voltak. A történelem nem mindig feledékeny — néha csak szelektív. A gazdasági verseny, a kulturális különbségek és a társadalmi percepciók gyakran együtt formálják egy-egy közösség megítélését. A sikeres, erős vállalkozói jelenlét sokszor tiszteletet és ellenérzést is kiválthat egyszerre. Ez nem albán sajátosság, hanem általános társadalmi jelenség. Az idő azonban rendszerint árnyalja ezeket a képeket.
A mindennapi együttélés, a személyes tapasztalatok és a gazdasági kölcsönhatások hosszú távon stabilabb, kiegyensúlyozottabb viszonyokat alakítanak ki. Az albán közösségek mai jelenléte Magyarországon: vállalkozói dinamizmust, erős munkakultúrát, családi vállalkozási modelleket, gasztronómiai sokszínűséget, kulturális nyitottságot jelent. Ezek az értékek nem idegenek, hanem illeszkednek a közép-európai városi fejlődés hagyományaihoz. Egy közösség megítélése nemcsak róla szól, hanem arról a társadalomról is, amelyben él. A történeti és jelenkori hozzájárulások árnyalt bemutatása erősíti a társadalmi önismeretet és csökkenti a leegyszerűsítő narratívák erejét. A méltóbb értelmezés nem gesztus, hanem pontosság. Az albán jelenlét Magyarországon nem csupán gazdasági jelenség, hanem történeti, kulturális és társadalmivalóság. E történet feltárása és megértése közös európaipárbeszédünk része. Van folytatás….és van jövő itt és másutt is Albániának.
Bubapest. 2025. augusztus 20.
Müller János
——-
Müller János
Balkáni szél a Duna fölött
Képzeljük el Pestet a 19. század közepén.
A Duna partján még nem ível át a Lánchíd, csónakok ringanak a vízen, a rakpartokon kereskedők, iparosok, utazók nyelvei keverednek. A város egyszerre alakul, lüktet, keresi új arcát. A levegőben reformkori remények és üzleti számítások különös elegye.
Ebben a sokszínű világban a Balkán felől érkező kereskedők is természetes jelenléttel formálták a mindennapokat. Köztük az albán kereskedők, akik mozgékonyságukkal, kiterjedt kapcsolatrendszerükkel és jelentős tőkeerejükkel a kor gazdasági életének meghatározó szereplői voltak.
Nem csupán árut hoztak.
Szemléletet, vállalkozói bátorságot, nemzetközi tapasztalatot is. A kereskedelem, a pénzügyi közvetítés és a városi polgárosodás terén betöltött szerepük sokszor csendesebb volt, mint amit jelentőségük indokolt volna – mégis érezhetően hozzájárultak Pest és Buda fejlődéséhez.
Az akkori magyar gazdaság modernizációja nem zárt rendszerben zajlott. A Balkánnal élő kereskedelmi és pénzügyi kapcsolatok új impulzusokat, tőkét és dinamizmust hoztak. Az albán kereskedőcsaládok jelenléte ennek a nyitott, pezsgő világnak fontos része volt.
Talán ritkábban beszélünk róluk.
Pedig jelenlétük ott volt a piacok forgatagában, az üzleti élet hálózataiban, a város gazdasági vérkeringésében. Kitartásuk, alkalmazkodóképességük és vállalkozói erejük tiszteletetérdemel.
És közben készül valami egészen rendkívüli.
Széchenyi István álma: egy állandó híd a Dunán.
A Lánchíd, amely nemcsak mérnöki bravúr, hanem gazdasági és társadalmi szimbólum is lett. Megvalósítása egy olyan korszakban történt, amikor Magyarország fejlődése szorosan összefonódott a Monarchia és a tágabb térség gazdasági világával. Ebben a közegben a balkáni – köztük albán – kereskedő- és tőkésrétegek jelenléte szintén a modernizáció része volt.
A történelem emlékezete azonban gyakran szelektív.
Vannak nevek, amelyek fennmaradnak, és vannak közösségek, amelyek hozzájárulása halkabban él tovább. Ezért különösen fontos időről időre felidézni azokat is, akik a háttérből, de jelentős súllyal formálták gazdaságunkat és városi kultúránkat.
Ahogy ma átsétálunk a Lánchídon, talán érdemes erre is gondolni.
Hogy a magyar fejlődés története nem elszigetelt, hanem találkozásokból épül. És hogy ebben a történetben az albán kereskedők munkája, jelenléte és öröksége is helyet kér – méltó, el nem feledett helyet.
A Duna fölött ma is fúj a szél.
Talán ugyanaz a balkáni szellő,
amely egykor kereskedők hajóit,
tőkét, álmokat és lehetőségeket sodort Pest felé.
Budapest, 2019. november 20.
Në gjuhën shqipe;
Prania dhe ndikimi shqiptar – një këndvështrim i ri
Roli i komuniteteve shqiptare në historinë e Evropës Qendrore dhe Juglindore shpesh paraqitet më pak i theksuar sesa do ta justifikonte pesha e tyre ekonomike dhe kulturore. Megjithatë, proceset e shekujve të fundit – veçanërisht ato të shekujve XIX dhe XX – tregojnë qartë se prania shqiptare nuk është periferike, por një pjesë organike e zhvillimit të rajonit tonë. Shtresa e tregtarëve dhe sipërmarrësve që vinte nga Ballkani – ndër ta shumë familje shqiptare – luajti një rol të rëndësishëm ndërmjetësues në marrëdhëniet ekonomike midis Lindjes dhe Perëndimit. Falë shumëgjuhësisë së tyre, lëvizshmërisë dhe rrjeteve të gjera të kontakteve, ata operonin rrjete tregtare që kontribuan në dinamizmin ekonomik të qyteteve të rajonit. Zhvillimi i Budapestit në kapërcyellin e shekujve XIX–XX nuk ishte një proces i izoluar. Qarkullimi ekonomik i qytetit u formësua edhe nga shtresa shumëkombëshe e sipërmarrësve dhe tregtarëve të Monarkisë. Prania e tregtarëve, zejtarëve dhe më vonë edhe e sipërmarrësve të sektorit të gastronomisë me origjinë shqiptare ishte pjesë e këtij procesi të larmishëm urbanizimi.
Jo si një kapitull spektakolar i historisë, por si një ndërtim i qetë dhe i përditshëm.
Roli ekonomik i komuniteteve shqiptare në Hungari u bë i dukshëm në disa valë. Në gjysmën e dytë të shekullit XX, dhe veçanërisht pas ndryshimeve të sistemit, ata u shfaqën më fuqishëm në fushën e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme. Furrat e bukës, lokalet e gastronomisë dhe bizneset tregtare nuk përfaqësonin vetëm njësi biznesi, por edhe:
- krijim vendesh pune
- aktivitet ekonomik lokal
- të ardhura nga taksat
- shumëllojshmëri shërbimesh
- një kulturë të re gastronomike.
Shembulli i furrave shqiptare tregon qartë se komunitetet sipërmarrëse migrante shpesh sjellin energji të re në sektorë ku tregu është i hapur për inovacion, punë dhe këmbëngulje. Periudhat e trazuara historike të shekullit XX – luftërat botërore, ndryshimet e sistemeve dhe riorganizimet politike – natyrisht ndikuan edhe marrëdhëniet midis popujve të Ballkanit dhe Evropës Qendrore. Prania shqiptare shpesh vazhdoi në forma më pak të institucionalizuara, kryesisht përmes lidhjeve ekonomike, familjare dhe tregtare. Kjo shpjegon pjesërisht pse roli i tyre u fiksua më pak në “narrativat zyrtare historike”, ndërsa në jetën e përditshme ekonomike dhe shoqërore ata ishin të pranishëm.
Historia nuk është gjithmonë harrese — nganjëherë është vetëm selektive.
Konkurrenca ekonomike, dallimet kulturore dhe perceptimet shoqërore shpesh formojnë së bashku mënyrën si vlerësohet një komunitet. Një prani e suksesshme dhe e fortë sipërmarrëse shpesh mund të shkaktojë njëkohësisht respekt dhe rezerva. Kjo nuk është një veçori shqiptare, por një fenomen i përgjithshëm shoqëror. Megjithatë, koha zakonisht i zbut këto perceptime. Bashkëjetesa e përditshme, përvojat personale dhe ndërveprimet ekonomike në plan afatgjatë krijojnë marrëdhënie më të qëndrueshme dhe më të balancuara.
Prania e sotme e komuniteteve shqiptare në Hungari përfaqëson:
- dinamizëm sipërmarrës
- kulturë të fortë pune
- modele familjare biznesi
- shumëllojshmëri gastronomike
- hapje kulturore.
Këto vlera nuk janë të huaja, por përputhen me traditat e zhvillimit urban të Evropës Qendrore. Vlerësimi i një komuniteti nuk flet vetëm për të, por edhe për shoqërinë në të cilën ai jeton. Paraqitja e nuancuar e kontributeve historike dhe bashkëkohore forcon vetëdijen shoqërore dhe zvogëlon fuqinë e narrativave të thjeshtuara.
Një interpretim më dinjitoz nuk është një gjest, por saktësi.
Prania shqiptare në Hungari nuk është vetëm një fenomen ekonomik, por edhe një realitet historik, kulturor dhe shoqëror.
Zbulimi dhe kuptimi i kësaj historie është pjesë e dialogut tonë të përbashkët evropian.
Ka vazhdim… dhe ka të ardhme për Shqipërinë, këtu dhe gjetkë.
Budapest, 20 gusht 2025
Müller János
Müller János
Erë ballkanike mbi Danub
Le ta imagjinojmë Pestin në mesin e shekullit XIX.
Në brigjet e Danubit ende nuk shtrihet Ura e Zinxhirëve. Varkat lëkunden mbi ujë, ndërsa në brigje përzihen gjuhët e tregtarëve, zejtarëve dhe udhëtarëve. Qyteti po formohet, pulson dhe kërkon fytyrën e tij të re. Në ajër ndihet një përzierje e veçantë shprese reformash dhe llogaritjesh biznesi. Në këtë botë shumëngjyrëshe, tregtarët që vinin nga Ballkani formësonin natyrshëm jetën e përditshme. Mes tyre edhe tregtarët shqiptarë, të cilët me lëvizshmërinë e tyre, rrjetet e gjera të kontakteve dhe fuqinë e konsiderueshme ekonomike ishin aktorë të rëndësishëm të jetës ekonomike të kohës.
Ata nuk sillnin vetëm mallra.
Sillnin edhe mënyrë të menduari, guxim sipërmarrës dhe përvojë ndërkombëtare. Roli i tyre në tregti, ndërmjetësim financiar dhe në procesin e qytetërimit urban shpesh ishte më i heshtur sesa do ta meritonte rëndësia e tij – megjithatë kontribuoi dukshëm në zhvillimin e Pestit dhe Budës. Modernizimi i ekonomisë hungareze në atë kohë nuk ndodhi në një sistem të mbyllur. Lidhjet tregtare dhe financiare me Ballkanin sollën impulse të reja, kapital dhe dinamizëm. Prania e familjeve tregtare shqiptare ishte pjesë e rëndësishme e kësaj bote të hapur dhe plot gjallëri.
Ndoshta flasim më rrallë për ta.
Por prania e tyre ishte aty – në gjallërinë e tregjeve, në rrjetet e biznesit dhe në qarkullimin ekonomik të qytetit. Qëndrueshmëria, aftësia për t’u përshtatur dhe forca e tyre sipërmarrëse meritojnë respekt. Dhe ndërkohë po përgatitet diçka krejt e jashtëzakonshme. Ëndrra e István Széchenyi: një urë e përhershme mbi Danub. Ura e Zinxhirëve nuk ishte vetëm një mrekulli inxhinierike, por edhe një simbol ekonomik dhe shoqëror. Ndërtimi i saj ndodhi në një epokë kur zhvillimi i Hungarisë ishte ngushtë i lidhur me botën ekonomike të Monarkisë dhe të rajonit më të gjerë.
Në këtë mjedis, prania e shtresave tregtare dhe kapitaliste ballkanike – përfshirë edhe ato shqiptare – ishte gjithashtu pjesë e modernizimit.
Por kujtesa historike shpesh është selektive.
Ka emra që mbeten dhe komunitete të tëra, kontributi i të cilave jeton më qetë në kujtesë. Prandaj është e rëndësishme të rikujtojmë herë pas here edhe ata që nga prapaskena, por me peshë të madhe, formësuan ekonominë dhe kulturën tonë urbane. Kur sot kalojmë mbi Urën e Zinxhirëve, ndoshta ia vlen të mendojmë edhe për këtë. Se historia e zhvillimit hungarez nuk është e izoluar, por është ndërtuar nga takime. Dhe në këtë histori edhe puna, prania dhe trashëgimia e tregtarëve shqiptarë kërkon vendin e saj – një vend të denjë dhe të paharruar.
Mbi Danub ende fryn era.
Ndoshta i njëjti fllad ballkanik
që dikur sillte drejt Pestit
anije tregtarësh, kapital,
ëndrra dhe mundësi.
Budapest, 20 nëntor 2019
Enkas për helveticALForum.ch, mundësuar nga Filantropi Avni Hafuzi
Foto nga Adi HEBIBI
