Shkrimtari francez Kamil Paganel* në veprën e tij “Histoire de Scanderbeg, ou turks et chrétiens au XVe siècle”, botuar në Paris në vitin 1855 nga shtëpia botuese ‘Didier’, sjell këtë letërkëmbim mes sulltan Mehmetit I dhe Gjergj Kastriotit-Skënderbeut (ff. 301-305):
«…Megjithatë, duke filluar të kuptonte se një kundërshtar i tillë nuk mund të nënshtrohej me forcën e armëve, Mehmeti përdori dinakërinë. Një ambasador u nis me dhurata të bollshme dhe letrën e mëposhtme:
“Unë, Sovrani i Madh, Emiri i Madh, Sulltan Mehmet Beu, biri i Sovranit të Madh dhe Emirit të Madh Sulltan Murat Beut, për Skënderbeun, Princin e Arbërve dhe Epirotëve, përshëndetje.
Nuk njoh miqësi më të përzemërt, i dashur Skënderbe, se ajo që lind nga intimiteti i gjatë; sidomos kur kjo lidhje u krijua në rini, mes nesh, kur ti ishe peng në oborrin e tim eti, dhe të dy jetonim së bashku si vëllezër.
Prandaj, kur mendoj për ato gëzime të ëmbla të fëmijërisë sonë, kur kujtoj shërbimet e tua të shkëlqyera, gjithçka që ke bërë për lavdinë e Shtëpisë së Osmanit, për madhështinë e Perandorisë sonë, të kem ty për zemër dhe ta dëshmoj këtë më duket një detyrë e ngutshme.
Asgjë nuk do të më kënaqte më shumë, e thërras Zotin si dëshmitar, sesa të të shihja përsëri më në fund, dhe të shijoja praninë tënde për do kohë. Në qoftë se disa nga trupat e mia kanë guxuar kohët e fundit të pushtojnë mbretërinë tënde dhe të kryejnë veprime luftarake atje, unë i dënoj; ato kanë vepruar pa urdhin tim, dhe fitoret e tua, ndëshkim i drejtë për guximin e tyre, nuk më kanë zemëruar.
Por le ta lëmë këtë mënjanë, për t’u kthyer te marrëdhëniet tona të vjetra; një lidhje e shenjtë dhe paqësore le të na pajtojë përgjithmonë. Pra, ja bazat e mundshme të aleancës sonë, të cilat po t’i paraqes, duke e ditur mirë se nuk i takon atij që kërkon paqen të përcaktojë kushtet e saj.
Kërkoj që t’i lejosh të kalojnë nëpër tokat e tua trupat e mia, që shkojnë për të luftuar kundër venedikasve; së dyti, që të më japësh, si peng, djalin tënd Gjonin, i cili do të trajtohet si fëmija im; dhe së fundi, që nënshtetasit tanë të mund të tregtojnë lirisht midis tyre.
Nëse pranon, eja të më takosh në siguri të plotë: pritja do të jetë e denjë për rangun tënd. Po të jap besën dhe fjalën time si sovran, se do të ruaj me besnikëri një paqe të pacënueshme me ty; qysh tash e tutje vendi yt nuk do të shqetësohet nga armët e mia ose nga askush tjetër. Për më tepër, nëse ke ndonjë pyetje ose dyshim për të sqaruar, drejtohu, me besim të plotë, Mustafait, të dërguarit tim. Dhënë në qytetin tonë perandorak të Konstandinopojës, më 6 maj, në vitin 1461 nga lindja e Jezu Krishtit.”
Kjo letër, kaq miqësore në formë, por kaq tinëzare në përmbajtje, pasi u lexua në Këshill, të gjithë – princat, zotërit dhe kapedanët – ranë dakord se një hap i tillë nga një monark kaq i fuqishëm, ishte tejet i lavdishëm për Skënderbeun. Sa i përket kushteve të traktatit, dy të parat u refuzuan njëzëri; vetëm e treta, që kishte të bënte me lirinë e tregtisë, u pranua.
Ja përgjigjja e miratuar në këtë drejtim:
“Gjergj Kastrioti, i mbiquajtur Skënderbe, Princ i Epirotëve dhe i Arbërve, ushtar i Jezu Krishtit, për Mehmetin, sovranin e Turqve, përshëndetje.
Kemi marrë, i përndrituri princ, letrën tënde, plot me shprehje të miqësisë sate. Të ndarë prej kohësh nga njëri-tjetri, kjo dashuri e ndërsjellë, thua ti, ishte si e fjetur dhe dëshiron ta zgjosh nëpërmjet një aleance të ngushtë.
E pranoj me kënaqësi propozimin, por jo të gjitha kushtet. Kështu, si aleat dhe mik i venedikasve, nuk mundem, pa thyer besën e dhënë, pa shkelur mbi dinjitetin tim, të të lejoj të kalosh për t’i sulmuar ata.
Sa i përket dhënies peng të djalit tim, për ta bërë atë një nyje të një lidhjeje të re midis nesh, zemra e një ati dhe e një nëne nuk mund ta pranojë një sakrificë të tillë mbi vete; ai është fëmija i vetëm që Zoti na ka dhënë, dhe është ende kaq i vogël! Përveç kësaj, do t’i shkaktohej një dëm i pariparueshëm nëse nuk edukohet me zakonet dhe në fenë e vendit të vet. Tani mbetet klauzola në lidhje me tregtinë e lirë midis dy vendeve: këtë, unë dhe i gjithë Këshilli im e miratojmë plotësisht, sepse të dy popujt do të gjenin përfitim të barabartë në të.
Ti më fton edhe të vij për vizitë, me besim të plotë, për të forcuar mes palëve një miqësi që ka vuajtur kaq gjatë: faleminderit, princ i shkëlqyer, për mirësinë tënde. Fatkeqësisht për mua, ky udhëtim për në Konstandinopojë, ky qëndrim që më sjell ndër mend kaq shumë kujtime, s’është i mundur nga kërkesat e qeverisjes sime; sepse s’do të mund të përkujdesesha mjaftueshëm për këtë popull krenar arbëror, kaq të zjarrtë, kaq të paepur, kaq të paduruar për paqe.
Por kjo [vizitë] është vetëm një kënaqësi e lënë për më vonë, dhe unë do të vij sapo të jetë e mundur.
Nga kampi ynë, 1 qershor 1461”»
* Fan Noli thotë në Parathënie të librit të tij “Historia e Skënderbeut” se ka përfituar shumë nga vepra e Kamil Paganelit.
Përktheu nga frëngjishtja: Luket Hasaj /GD
