Nga Mihal Ciko
Në historinë e diasporës shqiptare dhe arbëreshe në Itali, tensioni mes ruajtjes së identitetit dhe integrimit në shoqërinë pritëse nuk është shfaqur kurrë si konflikt i hapur. Ai ka qenë dhe mbetet një proces i heshtur, i përditshëm, i brendshëm. Një tension që nuk lexohet në dokumente zyrtare, por në mënyrën si flitet në familje, në gjuhën që humbet gradualisht terren, në kujtesën që përpiqet të mos zbehet.
Për komunitetet arbëreshe, identiteti nuk është thjesht përkatësi kulturore. Ai është trashëgimi historike, e ruajtur për shekuj përmes gjuhës, riteve, këngëve dhe një vetëdijeje kolektive që ka rezistuar kohës. Sot, megjithatë, sfida kryesore nuk vjen nga jashtë, por nga brenda shoqërisë moderne ku integrimi është kusht i domosdoshëm për qytetari dhe pjesëmarrje sociale.
Gjuha është fusha ku ky tension bëhet më i dukshëm. Arbërishtja dhe shqipja mbeten gjuhë të familjes, të emocioneve, të kujtesës. Italishtja është gjuha e shkollës, e punës dhe e së ardhmes. Shumë të rinj i kuptojnë të dyja, por flasin vetëm njërën. Pyetja që lind nuk është thjesht nëse kjo përbën humbje, por çfarë ndodh me identitetin kur gjuha pushon së jetuari si praktikë e përditshme dhe mbetet vetëm simbol.
Integrimi, nga ana tjetër, nuk është armik i identitetit. Ai është i nevojshëm dhe i pashmangshëm. Por integrimi pa rrënjë kulturore rrezikon të prodhojë individë të shkëputur nga memoria e tyre. Ndërsa ruajtja e identitetit pa dialog me shoqërinë përreth rrezikon të kthehet në folklor të ngrirë, në një identitet muzeal që nuk flet më me realitetin.
Kjo dilemë shfaqet qartë në raportin mes brezave. Brezi i vjetër e sheh ruajtjen e identitetit si formë mbijetese. Brezi i mesëm jeton mes dy kodeve kulturore, shpesh me ndjenjën e përgjegjësisë dhe lodhjes njëkohësisht. Brezi i ri, ndërkohë, e përjeton integrimin si normalitet dhe identitetin si diçka që rinegociohet përmes artit, gjuhës hibride, muzikës dhe formave të reja të shprehjes.
Kjo nuk duhet parë domosdoshmërisht si humbje, por si transformim identitar. Identiteti italo-shqiptar sot nuk është më një model i ngurtë, por një proces në lëvizje. Një hapësirë ndërmjetëse ku kujtesa dhe e tashmja dialogojnë vazhdimisht.
Sfida reale nuk është të zgjedhim mes ruajtjes dhe integrimit, por të gjejmë mënyrën se si të bashkëjetojnë. Identiteti që mbijeton nuk është ai që mbyllet nga frika e humbjes, por ai që ka guximin të dialogojë me ndryshimin pa mohuar rrënjët e veta.
Në fund, tensioni mes ruajtjes së identitetit dhe integrimit nuk ka një zgjidhje përfundimtare. Ai kërkon vetëdije, jo receta. Sepse identiteti arbëresh dhe shqiptar në Itali nuk është një pyetje për t’u mbyllur, por një rrëfim i hapur që vazhdon të shkruhet çdo ditë. /GD
