Nga Dr. Nikollë Loka
Pas shpalljes së Kushtetutës së Dytë Osmane u bënë ndryshime të rëndësishme në fushat e organizimit dhe formimit të shoqatave. Kjo periudhë shënoi një rritje të aktivitetit shoqëror dhe kulturor, sidomos për shqiptarët. U hapën klube kulturore shqipe në qytete të ndryshme, si: Stamboll, Shkup, Manastir, Selanik, Janinë, Gjirokastër, Shkodër, Durrës, Elbasan etj. Në këto klube u botuan gazeta dhe revista të ndryshme në gjuhën shqipe, që patën një ndikim të madh në forcimin e identitetit kombëtar shqiptar dhe në nxitjen e lëvizjes kulturore, duke mundësuar përhapjen e ideve për autonominë dhe ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare.
Në këtë periudhë lindën dilema të rëndësishme lidhur me përdorimin e gjuhës shqipe. Një prej çështjeve kryesore ishte zgjedhja mes përdorimit të alfabetit latin ose arab për të shkruar gjuhën shqipe. Ky debat shkaktoi mjaft polemika ndër intelektualët shqiptarë të Stambollit, të cilët diskutonin mbi rëndësinë e ruajtjes së identitetit kombëtar përmes përdorimit të alfabetit të duhur. Gazetat që botoheshin nga shqiptarët u bënë një hapësirë e rëndësishme për këtë diskutim. Ato shërbyen si forume ku intelektualët shkëmbenin mendime dhe argumenta mbi këtë temë, duke luajtur një rol të rëndësishëm në zhvillimin e gjuhës shqipe. Disa gazeta ishin shkruar me alfabetin arab, disa me alfabetin latin dhe disa të tjera me turqishten osmane.
Një nga gazetat më të rëndësishme të kësaj periudhe ishte “Arnavud/Shqipëtari”, e cila filloi të botohej në Stamboll, në lagjen Beyoğlu, nga Dervish Hima (Ibrahim Mehmet Naçi). Kjo gazetë ishte një nga shprehjet më të rëndësishme të lëvizjes së shtypit shqiptar në periudhën e dytë kushtetuese dhe, për të kuptuar më mirë ndikimin e saj dhe të ideologjisë së kohës, është e nevojshme të shqyrtojmë më në detaje figurën e Dervish Himës.
Dervishi lindi në Strugë në vitin 1873. Ai ndoqi shkollën e mesme në Manastir dhe Selanik, para se të transferohej në Stamboll për të vazhduar studimet në Mekteb-i Tıbbiyye-i Şahane (Shkolla e Mjekësisë). Gjatë kohës që ishte në Stamboll, ai u angazhua në lëvizjen patriotike shqiptare, si dhe u bë pjesë e shoqërisë “Bashkim e Përparim” që angazhohej për decentralizimin dhe dhënien e më shumë të drejtave për popujt e shtypur. Gjithashtu, ai filloi të mendonte dhe të shkruante për të ardhmen e kombit shqiptar.
Megjithatë, Hima nuk e përfundoi shkollën e mjekësisë, dhe në vitin 1895 ai u largua nga Stambolli dhe filloi të luante një rol kyç në organizimin e mbledhjeve të rëndësishme për çështjen shqiptare. Ai gjithashtu kontribuoi në botimin e broshurave dhe gazetave që trajtonin çështje të lidhura me Shqipërinë dhe shqiptarët (Olgun, 2017: 27-42). Në vitin 1897, ai udhëtoi për në Bukuresht, ku vazhdoi të merrej me çështjet kulturore dhe politike të shqiptarëve, duke ndihmuar në forcimin e lidhjeve me intelektualët dhe politikanët shqiptarë të asaj kohe, përfshirë me Ibrahim Temon, një tjetër figurë kyçe e lëvizjes patriotike shqiptare(Dërmaku, 1983: 162). Ky angazhim i vazhdueshëm për të zgjidhur problemet e shqiptarëve dhe mbështetja e tij për çështjet kombëtare janë pasqyruar edhe në gazetën “Arnavud/Shqipëtari”, që ai e drejtoi.
Gazeta “Arnavud/Shqipëtari” ishte një medium shumë i rëndësishëm për afirmimin e identitetit shqiptar në periudhën e Dytë të Kushtetutës, që dha një kontribut të rëndësishëm në zhvillimin e shtypit shqiptar. Ajo përfaqësoi një mjet të fuqishëm për të pasqyruar shqetësimet e shqiptarëve dhe për të promovuar ideologjinë e lëvizjes kombëtare, duke u bërë një ndër gazetat më të rëndësishme të asaj periudhe.
Gazeta filloi të dilte më 13 janar 1910 dhe vazhdoi deri më 25 tetor 1912, duke e përfunduar ciklin e saj me 74 numra. Ajo ishte një gazetë javore që luajti një rol të rëndësishëm në periudhën e zhvillimit të identitetit dhe kulturës shqiptare, duke kontribuar në përpjekjet për të ruajtur dhe zhvilluar gjuhën shqipe në një kohë kur kjo ishte një çështje mjaft e diskutuar. Gazeta u botua për gati tre vjet dhe trajtoi çështje të rëndësishme lidhur me shqiptarët.
Në faqen e gazetës, Dervish Hima shprehu mendimin e tij se “prania e Turqisë në Rumeli është e lidhur me ekzistencën e shqiptarëve, dhe ekzistenca e shqiptarëve është e lidhur me ekzistencën e Turqisë. Kështu, ne shqiptarët dëshirojmë të menaxhojmë Shqipërinë si një njësi të bashkuar, por gjithashtu duam ta qeverisim nën mbrojtjen dhe administratën e Perandorisë Osmane” (Gawrych, 2006: 144). Ky qëndrim tregon se Hima dhe shumë intelektualë shqiptarë të kohës ishin të ndarë mes dëshirës për autonomi dhe identitet kombëtar dhe nevojës për të ruajtur një marrëdhënie me Perandorinë Osmane për t’u mbrojtur nga rreziqet e jashtme. Ai gjithashtu argumentoi se pjesa e gazetës e shkruar në gjuhën shqipe duhet të përdorte shkronjat latine që nga numri i parë.
Dervish Hima mbrojti këtë tezë, ndërkohë që midis deputetëve shqiptarë po zhvilloheshin diskutime të rëndësishme mbi alfabetin që duhet përdorur për gjuhën shqipe (Kaleshi, 1969: 92-94). Pas Kongreseve të Manastirit, Dibrës dhe Elbasanit, botimi i kësaj gazete në Stamboll dhe mbështetja për alfabetin latin kishte një rëndësi të madhe për zhvillimin e gjuhës shqipe. Hima kishte këmbëngulur se për shqiptarët prioritet ishte ruajtja e identitetit dhe e gjuhës së tyre, duke mbështetur përdorimin e alfabetit latin për gjuhën shqipe. Ai shpjegon se ndërkohë që disa shqiptarë kërkonin fetva për përdorimin e alfabetit arab, mbështetësit e alfabetit latin refuzuan të ndryshonin qëndrimin e tyre, duke krijuar tension me Komitetin “Bashkim e Përparim”.
Pika kryesore që del nga ky tekst është: për shqiptarët, identiteti kombëtar dhe gjuha ishin çështje primare, dhe për këtë qëllim ata ishin të gatshëm ta kundërshtonin presionin politik ose fetar që vinte nga administrata osmane ose grupet e tjera.
Në numrin e tretë të gazetës, janë përfshirë diskutimet e deputetëve shqiptarë mbi gjuhën shqipe. Në këtë periudhë, lidhur me çështjen e përdorimit të alfabetit arab për gjuhën shqipe, më 19 janar 1910, disa deputetë shqiptarë i dorëzuan një letër Kryeministrit, ku shpreheshin se shkronjat arabe ishin më të përshtatshme për gjuhën shqipe (Yavaş, 2016: 230). Ndër këta deputetë ishin: deputeti i Elbasanit, Haxhi Ali; deputeti i Shkupit, Said; deputetët e Prishtinës, Shaban dhe Emin; deputeti i Prishtinës, Fuad; deputeti i Taslicës, Ali Vasfi; deputeti i Prizrenit, Jahja; deputeti i Prizrenit, Mehmed Emin në emër të Said Yahya; deputetët e Shkodrës, Rıza dhe Myrteza; deputeti i Manastirit, Mehmed Vasıf; deputetët e Pejës, Mahmud Bedri dhe Ahmed Hamdi; deputeti i Dibrës, Hasan Basri; deputeti i Senicës, Hasan Muhidin.
Në anën tjetër, një deklaratë e rëndësishme e deputetëve shqiptarë që mbështesnin alfabetin latin u publikua në gazetën “Arnavud/Shqipëtari”. Kjo deklaratë ishte një përgjigje e fortë ndaj letrës së deputetëve që mbështesnin alfabetin arab dhe përfaqësonte qëndrimin e tyre për përdorimin e alfabetit latin (Kaleshi, 1969: 94-95). Mes emrave të deputetëve që nënshkruan deklaratën ishin: Aziz Vrioni nga Berati, Esad[Pasha} nga Tirana, Ismail Qemali nga Vlora, Ali Hajdari nga Gjakova, Ganiu nga Frashëri, Myfid [Libohova] nga Gjirokastra dhe Hamdiu nga Margëlliçi.
Me përpjekjet e mëdha të Dervish Himës, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” mbajti një qëndrim pro përdorimit të alfabetit latin dhe vazhdoi të publikonte qëndrime të ngjashme deri në numrin e fundit.
Përveç kësaj, gazeta trajtoi edhe çështje të tjera. Për shembull, gjatë vizitës së Ministrit të Jashtëm të Serbisë Milanovic, në Stamboll, gazeta publikoi artikuj për tre javë radhazi. Nga këto artikuj mund të merrej informacion mbi qëndrimin e shqiptarëve ndaj politikave të Perandorisë Osmane, Serbisë dhe Italisë në atë periudhë, si dhe mbi projektin e planifikuar të hekurudhës Danub-Adriatik.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm lidhur me Dervish Himën është se ai mbështeti idenë e decentralizimit administrativ, të quajtur Adem-i Merkeziyetçilik (centralizëm i pavarur), një ide që Princi Sabahattin e mbante si një mundësi për të ndihmuar zhvillimin e pavarësisë lokale. Kështu, Dervish Hima, i cili ishte pjesë e grupit të Unionistëve, zhvilloi një opozitë të fortë ndaj politikës së Sulltan Abdül Hamidit II.
Për shkak të qëndrimeve të tij të forta kombëtare dhe kritikës ndaj politikës asimiluese të Perandorisë Osmane, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” u përball me censurë dhe mbyllje të përsëritura nga autoritetet osmane. Pas botimit të disa artikujve që kritikuan ashpër qeverinë, gazeta u ndalua dhe pasqyra e saj u transformua disa herë, duke u ribotuar nën emra të ndryshëm. Për shembull, numri 29 u ndalua dhe numrat 33-39 u botuan me emrin “Bashkimi”, ndërsa numrat 53-59 u botuan me emrin “Shkumbi”. Numri 64 u ndalua gjithashtu për artikujt kritikë ndaj qeverisë dhe gazetave pranë saj.
Këto mbyllje ishin pasojë e shqetësimeve të qeverisë osmane për ndikimin që mund të kishte gazeta në përhapjen e ideve kombëtare shqiptare dhe kundërshtimin e politikave asimiluese. Në fund të vitit 1912, pas shpërthimit të Luftës së Parë Ballkanike, gazeta “Arnavud/Shqipëtari” botoi numrin e saj të fundit, numrin 74. Në këtë numër, Dervish Hima shprehu një apel të fuqishëm për unitet midis shqiptarëve dhe administratës osmane, për të mbrojtur territoret shqiptare. Ai shkruante se “shqiptarët duhej të bashkoheshin për të mbrojtur kufijtë e Shqipërisë dhe për të siguruar një të ardhme të qëndrueshme për popullin shqiptar brenda Perandorisë Osmane”. Ky apel për bashkëpunim ndërmjet shqiptarëve dhe osmanlinjve, për të ruajtur integritetin territorial të Shqipërisë, u bë, ndërkohë që Hima vazhdonte të mbështeste të drejtat dhe identitetin e kombit shqiptar.
Gazeta e përfundoi ciklin e saj të botimeve pas këtij numri, por ndikimi i saj mbeti i fortë në shoqërinë shqiptare. Dervish Hima dhe “Arnavud/Shqipëtari” kontribuan në formimin e një gjenerate të re intelektualësh dhe aktivistësh që, pas Luftërave Ballkanike, do të luanin një rol kyç në formimin e shtetit të pavarur shqiptar. /GD
