Nga Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Foto: https://www.rferl.org
Ka data në histori që nuk janë thjesht shenja në kalendar, por momente themeltare që ridimensionojnë fatin e kombeve dhe vetë arkitekturën e rendit ndërkombëtar. Një ndër këto data është 24 Marsi 1999 – dita kur aleanca më e fuqishme ushtarake në botë, NATO, ndërhyri kundër regjimit represiv të Beogradit, të udhëhequr nga diktatori serb Sllobodan Millosheviq.
Në atë natë historike, qielli mbi Ballkan nuk ishte thjesht hapësirë gjeografike e një operacioni ushtarak, por u shndërrua në arenën ku u përplasën dy parime themelore të së drejtës ndërkombëtare: sovraniteti shtetëror dhe mbrojtja e të drejtave themelore të njeriut. Rezultati i kësaj përplasjeje ishte një kthesë epokale – ndërhyrja për të ndalur makinerinë shtetërore të dhunës, spastrimit etnik dhe shkatërrimit sistematik të një popullsie të pambrojtur.
Ndërhyrja e NATO-s, e njohur si Operation Allied Force, nuk ishte vetëm një operacion ushtarak, por një akt me dimension të thellë humanitar, politik dhe juridik, që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si komuniteti ndërkombëtar e koncepton përdorimin e forcës në funksion të mbrojtjes së civilëve.
Evoluimi i konceptit të ndërhyrjes humanitare
Pas miratimit të Kartës së Kombeve të Bashkuara në vitin 1945, rendi ndërkombëtar u ndërtua mbi dy shtylla fundamentale:parimin e sovranitetit të shteteve, dhendalimin e përdorimit të forcës në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Megjithatë, praktika historike e gjysmës së dytë të shekullit XX dëshmoi se sovraniteti shpesh instrumentalizohej nga regjime autoritare si mburojë për të kryer krime masive ndaj popullsisë së vet.
Në këtë kontekst, interpretimi dinamik i Kapitullit VII të Kartës së OKB-së filloi të marrë një dimension të ri: përdorimi i forcës si mjet i fundit për të parandaluar katastrofa humanitare, kur shteti dështon në funksionin e tij themelor – mbrojtjen e qytetarëve.
Ndërhyrja në Kosovë përfaqëson një nga aplikimet më të rëndësishme praktike të këtij interpretimi evolutiv, duke shënuar kalimin nga një rend strikt sovraniteti drejt një rendi të përgjegjësisë ndërkombëtare.
Mësimi i hidhur i Bosnjës dhe imperative i ndërhyrjes
Dështimi i komunitetit ndërkombëtar në Luftën e Bosnjës (1992–1995) mbetet një nga kapitujt më të errët të Evropës së pasluftës së dytë botërore. Masakra e Srebrenicës, ku mbi 8,000 civilë boshnjakë u ekzekutuan, ekspozoi paaftësinë e mekanizmave ndërkombëtarë për të parandaluar gjenocidin.
Vetëm pas kësaj tragjedie, NATO ndërhyri përmes operacionit Operation Deliberate Force, duke kontribuar në arritjen e Marrëveshjes së Dejtonit dhe në stabilizimin e Bosnjës.
Ky precedent shërbeu si një alarm i fuqishëm për rastin e Kosovës: mosveprimi do të thoshte përsëritje e tragjedisë. Prandaj, ndërhyrja në Kosovë ishte jo vetëm një opsion politik, por një domosdoshmëri morale dhe strategjike.
Kosova si rast paradigmatik i ndërhyrjes ndërkombëtare
Gjatë viteve 1998–1999, regjimi serb intensifikoi një fushatë sistematike të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve të Kosovës. Sipas të dhënave ndërkombëtare, mbi 850,000 shqiptarë u dëbuan nga shtëpitë e tyre, ndërsa mijëra civilë u vranë.
Dështimi i negociatave të Rambujesë dhe refuzimi kategorik i regjimit të Millosheviqit për të ndalur dhunën krijuan një situatë ku ndërhyrja ushtarake u bë e pashmangshme. NATO ndërhyri për të ndaluar një katastrofë humanitare me përmasa rajonale dhe potencial destabilizues për gjithë Evropën Juglindore.
Dimensioni juridik dhe lindja e një doktrine të re ndërkombëtare
Ndërhyrja në Kosovë kontribuoi drejtpërdrejt në formësimin e një prej doktrinave më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare moderne: Responsibility to Protect (R2P), e miratuar në vitin 2005.
Kjo doktrinë vendos një parim themelor:
kur një shtet dështon të mbrojë qytetarët e tij nga gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe spastrimi etnik, përgjegjësia kalon te komuniteti ndërkombëtar.
Në këtë kuptim, ndërhyrja e NATO-s në Kosovë përbën një precedent historik – një moment kur legjitimiteti humanitar tejkaloi kufizimet formale të sovranitetit klasik.
Nga ndërhyrja te shtetësia: dimensioni juridik i Kosovës
Procesi i nisur më 24 mars 1999 kulmoi me shpalljen e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008, duke përmbyllur një rrugëtim kompleks të ndërthurjes së faktorëve historikë, politikë dhe juridikë.
Opinioni Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë konfirmoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk bie ndesh me të drejtën ndërkombëtare, duke forcuar legjitimitetin juridik të shtetit të ri.
Kjo e vendos Kosovën si një rast unik në të drejtën ndërkombëtare – një shtet që lindi jo vetëm nga vullneti politik i popullit, por edhe nga ndërhyrja ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut.
24 Marsi si moment i ndërgjegjes ndërkombëtare
24 Marsi 1999 nuk është thjesht një datë historike. Ai është simbol i një momenti kur komuniteti ndërkombëtar vendosi të mos jetë më spektator i krimeve masive, por aktor në mbrojtjen e jetës njerëzore.
Për popullin e Kosovës, kjo datë përfaqëson:fillimin e fundit të një regjimi shtypës,lindjen e shpresës për liri, dhethemelimin e rrugës drejt shtetësisë dhe demokracisë.
Në planin global, ajo mbetet një pikë referimi për transformimin e së drejtës ndërkombëtare – nga një sistem që mbronte shtetet, në një sistem që synon të mbrojë njerëzit. / GD
